2b099
{
  "metadata": {
    "url": "https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards",
    "title": "कमोडिटी बोर्डों - Mcommerce",
    "meta_description": "",
    "meta_keywords": "commerce,antidumping,TRADE,Press release, MOC"
  },
  "content": "कमोडिटी बोर्डों - Mcommerce\nभारत सरकार के वाणिज्य विभाग में आपका स्वागत है : 91-11-23062261\nस्क्रीन रीडर का उपयोग\nमुख्य सामग्री / नेविगेशन पर जाएं\n+अ\nअ\n-अ\nHindi\nEnglish\nHI\nEN\nभारत सरकार\nवाणिज्य एवं उद्योग मंत्रालय\nवाणिज्य विभाग\nFactsheet on conclusion of India-EU Free Trade Agreement\nFact Sheet-India and New Zealand Conclude Free Trade Agreement\nIndia - UK Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA)\nहमारे बारे में\nव्यापार महकमा\nसंगठन सेटअप और कार्य\nप्रशासनिक नियंत्रण में विषय\nसलाहकार निकाय\nवाणिज्य द्विपक्षीय चैंबर\nसार्वजनिक / कर्मचारी शिकायतों से निपटने के अधिकारी\nनागरिक चार्टर\nअपीलीय समितियां\nप्रभागों\nअंतर्राष्ट्रीय व्यापार नीति प्रभाग\nव्यापार नीति प्रभाग\nक्षेत्रीय और बहुपक्षीय व्यापार संबंध\nविदेश व्यापार प्रादेशिक प्रभाग\nविदेश व्यापार (अफ्रीका)\nविदेश व्यापार (नाफ्टा)\nविदेश व्यापार (लैटिन अमेरिका)\nविदेश व्यापार (यूरोप – |)\nविदेश व्यापार (सीआईएस)\nविदेश व्यापार (डब्लूएएनए)\nविदेश व्यापार (आसियान)\nविदेश व्यापार (दक्षिण एशिया)\nविदेश व्यापार (ओशिनिया)\nविदेश व्यापार (उत्तर पूर्व एशिया)\nविदेश व्यापार (समन्वय)\nविदेश व्‍यापार (राज्‍य व्‍यापार)\nएस्कैप अनुभाग\nनिर्यात संवर्धन (निर्यात निरीक्षण)\nनिर्यात उत्पाद प्रभाग\nनिर्यात उत्पाद (कृषि)\nरत्न और आभूषण\nइंजीनियरिंग\nइलेक्ट्रॉनिक्स और कंप्यूटर सॉफ्टवेयर\nरसायन और संबद्ध उत्पाद\nनिर्यात उत्पाद (फार्मास्यूटिकल्स)\nईपी (LSG)\nविदेशी परियोजनाएँ और सेवाएँ\nनिर्यात उद्योग प्रभाग\nबागान (ए)-चाय\nबागान (बी) कॉफी\nबागान (सी) रबड़\nबागान (घ) –मसाले\nनिर्यात सेवा प्रभाग\nइन्फ्रास्ट्रक्चर डिवीजन\nSEZ-प्रभाग\nSEZ प्रभाग\nएसईजेड – प्रशासन\nआर्थिक विभाजन\nईपीएल\nप्रशासन और सामान्य सेवा प्रभाग\nस्‍थापना 1\nस्‍थापना 2\nस्‍थापना 3\nस्‍थापना 4\nव्यापार आयुक्त / तकनीकी सहायता\nरोकड़ 1\nरोकड़ 2\nकैशियर सेल\nप्रोटोकॉल\nसामान्‍य प्रशासन\nमहिला सेल\nहिन्दी\nसंगठन और पद्धति /आन्तरिक कार्य अध्ययन इकाई / कैरियर प्रबंधन एंव प्रशिक्षण\nरिकार्ड सेल\nप्राप्ति एवं निर्गम\nसूचना का अधिकार सेल\nसतर्कता प्रभाग\nसतर्कता\nवित्त विभाग\nवित्त विभाग\nआपूर्ति विभाग\nअवशिष्ट खरीद और निरीक्षण अनुभाग\nअवशिष्‍ट स्‍थापना और पेंशन अनुभाग\nअधिशेष स्टाफ स्थापना कक्ष\nमुकदमा -1 अनुभाग\nमुकदमेबाजी – ।। अनुभाग\nलेखा अनुभाग\nस्थापना – । अनुभाग\nस्‍थापना-II अनुभाग\nसतर्कता और गोपनीय अनुभाग\nसामान्य प्रशासन अनुभाग\nसमन्वय अनुभाग\nरोकड अनुभाग\nरसद विभाग\nलॉजिस्टिक डिवीजन\nसंलग्न कार्यालय\nविदेश व्यापार महानिदेशालय\nएंटी डंपिंग और मित्र देशों कर्तव्य महानिदेशालय (डीजीएडी)\nअधीनस्थ\nवेतन एवं लेखा कार्यालय (आपूर्ति)\nवेतन एवं लेखा कार्यालय (वाणिज्यह एवं वस्त्र)\nविशेष आर्थिक जोन\nवाणिज्यिक जानकारी एवं सांख्‍यिकी महानिदेशालय (वा. जा. सां. म. नि.)\nस्वायत्त निकाय\nसमुद्री उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण\nकृषि और प्रसंस्कृत खाद्य उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण\nकमोडिटी बोर्ड\nकॉफी बोर्ड\nरबर बोर्ड\nचाय बोर्ड\nतंबाकू बोर्ड\nमसाला बोर्ड\nभारतीय बागान प्रबंधन संस्थान\nभारतीय विदेश व्यापार संस्थान\nनिर्यात निरीक्षण परिषद\nभारतीय पैकेजिंग संस्थान\nसार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम\nस्टेट ट्रेडिंग कॉरपोरेशन (एसटीसी) राज्य व्यापार निगम\nपीईसी लिमिटेड\nएमएमटीसी लिमिटेड\nभारतीय निर्यात क्रेडिट गारंटी निगम (ईसीजीसी लि.)\nभारतीय  व्यापार संवर्धन संगठन (आईटीपीओ)\nजीईएम\nनिर्यात संवर्धन परिषदें\nभारतीय निर्यात संगठनों के महासंघ\nईईपीसी इंडिया\nई पी सी ई एस\nभारत की परियोजना निर्यात संवर्धन परिषद\nबेसिक रसायन, औषधि और प्रसाधन सामग्री निर्यात संवर्धन परिषद\nरसायन और मित्र देशों की उत्पाद निर्यात संवर्धन परिषद\nचमड़ा निर्यात के लिए परिषद\nस्पोर्ट्स गुड्स एक्सपोर्ट प्रमोशन काउंसिल\nरत्न और आभूषण निर्यात संवर्धन परिषद\nचपड़ा निर्यात संवर्धन परिषद\nभारत का काजू निर्यात संवर्धन परिषद\nप्लास्टिक निर्यात संवर्धन परिषद\nऔषधि निर्यात संवर्धन परिषद\nइंडियन ऑयल के बीज और निर्यात संवर्धन परिषद निर्माण\nसेवा निर्यात संवर्धन परिषद\nअन्य संगठन\nभारतीय हीरा संस्थान\nफुटवियर डिजाइन और विकास संस्थान (एफडीडीआई)\nइंडिया ब्रांड इक्विटी फाउंडेशन\nमूल्य स्थिरीकरण कोष ट्रस्ट\nव्यापार सूचना के लिए राष्ट्रीय केन्द्र\nनया क्या है\nअंतर्राष्ट्रीय व्यापार\nव्यापार अनुबंध (समझौता)\nसंयुक्त वक्तव्य एवम् बैठकॊ कॆ कार्यव्रत्त‌\nव्यापार प्रसार (उन्नति) कार्यक्रम\nगैर प्रशुल्क उपाय\nभारत की व्यापार नीति समीक्षा\nमुक्ति व्यालपार समझौता एफटीए पर पूछे जाने वाले प्रश्नी एफएक्यू इंजीनियरी क्षेत्र\nव्यापार सांख्यिकी\nमीडिया\nविभागीय अद्यतन\nप्रकाशन / रिपोर्ट\nप्रेस प्रकाशनी\nप्रमुख उपलब्धियां\nसंसदीय व्यवसाय\nचित्र प्रदर्शनी\nवीडियो प्रदर्शनी\nआरटीआई\nआरटीआई पर जनरल मैटर्स\nआवेदन पत्र\nआरटीआई अधिनियम के तहत सुओ मोटो डिस्क्लोजर\nसामान्य प्रश्न\nकौन क्या है\nसंपर्क करें\nहमारे बारे में\nव्यापार महकमा\nप्रभागों\nसंलग्न कार्यालय\nअधीनस्थ\nस्वायत्त निकाय\nसार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम\nजीईएम\nनिर्यात संवर्धन परिषदें\nअन्य संगठन\nअंतर्राष्ट्रीय व्यापार\nव्यापार अनुबंध (समझौता)\nसंयुक्त वक्तव्य एवम् बैठकॊ कॆ कार्यव्रत्त‌\nव्यापार प्रसार (उन्नति) कार्यक्रम\nगैर प्रशुल्क उपाय\nभारत की व्यापार नीति समीक्षा\nमुक्ति व्यालपार समझौता एफटीए पर पूछे जाने वाले प्रश्नी एफएक्यू इंजीनियरी क्षेत्र\nव्यापार सांख्यिक\nनवीनतम व्यापार  आंकड़े\nडैशबोर्ड\nनिर्यात आयात डेटा बैंक (वार्षिक)\nनिर्यात आयात डेटा बैंक (मासिक)\nविदेश व्यापार प्रदर्शन विश्लेषण (FTPA)\nमीडिया\nविभागीय अद्यतन\nप्रकाशन / रिपोर्ट\nप्रेस प्रकाशनी\nप्रमुख उपलब्धियां\nसंसदीय व्यवसाय\nवीडियो प्रदर्शनी\nनया क्या है\nअधिनियम और योजनाएँ\nव्यापार संवर्धन\nबजट\nव्यापार महकमा शिकायत प्रबंधन प्रणाली\nसार्वजनिक इंटरफेस के लिए निविदाओं\nनिगरानी प्रणाली\nनिविदा दिशानिर्देश\nरिक्त पद\nआरटीआई\nसंपर्क करें\nउपयोगी लिंक\nसंगठनात्मक चार्ट\nपुरालेख\nवेबसाइट नीतियां\nप्रतिपुष्टि\nपुरालेख\nURL\nभारत सरकार\nवाणिज्य एवं उद्योग मंत्रालय\nवाणिज्य विभाग\n19th CII India Africa Business Conclave\nWorld Bank’s B-Ready Project\n+अ\nअ\n-अ\nHindi\nEnglish\nहमारे बारे में\nवाणिज्य विभाग\nप्रभागों\nअंतर्राष्ट्रीय व्यापार नीति प्रभाग\nविदेश व्यापार प्रादेशिक प्रभाग\nनिर्यात उत्पाद प्रभाग\nनिर्यात उद्योग प्रभाग\nनिर्यात सेवा प्रभाग\nSEZ प्रभाग\nआर्थिक विभाजन\nप्रशासन और सामान्य सेवा प्रभाग\nसतर्कता प्रभाग\nवित्त विभाग\nआपूर्ति विभाग\nआपूर्ति विभाग\nसंलग्न कार्यालय\nविदेश व्यापार महानिदेशालय\nएंटी डंपिंग और मित्र देशों कर्तव्य महानिदेशालय (डीजीएडी)\nअधीनस्थ\nवाणिज्यिक आसूचना और सांख्यिकी, कोलकाता महानिदेशालय\nविशेष आर्थिक जोन\n(वेतन एवं लेखा कार्यालय (वाणिज्यह एवं वस्त्र)\nवेतन एवं लेखा कार्यालय (आपूर्ति)\nस्वायत्त निकाय\nसमुद्री उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण\nकृषि और प्रसंस्कृत खाद्य उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण\nकमोडिटी बोर्ड\nकॉफी बोर्ड\nरबर बोर्ड\nचाय बोर्ड\nतंबाकू बोर्ड\nमसाला बोर्ड\nभारतीय बागान प्रबंधन संस्थान\nभारतीय विदेश व्यापार संस्थान\nनिर्यात निरीक्षण परिषद\nभारतीय पैकेजिंग संस्थान\nसार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम\nजीईएम\nनिर्यात संवर्धन परिषदें\nभारतीय निर्यात संगठनों के महासंघ\nईईपीसी इंडिया\nई पी सी ई एस\nभारत की परियोजना निर्यात संवर्धन परिषद\nरसायन और मित्र देशों की उत्पाद निर्यात संवर्धन परिषद\nबेसिक रसायन, औषधि और प्रसाधन सामग्री निर्यात संवर्धन परिषद\nचमड़ा निर्यात के लिए परिषद\nस्पोर्ट्स गुड्स एक्सपोर्ट प्रमोशन काउंसिल\nरत्न और आभूषण निर्यात संवर्धन परिषद\nचपड़ा निर्यात संवर्धन परिषद\nभारत का काजू निर्यात संवर्धन परिषद\nप्लास्टिक निर्यात संवर्धन परिषद\nऔषधि निर्यात संवर्धन परिषद\nइंडियन ऑयल के बीज और निर्यात संवर्धन परिषद निर्माण\nसेवा निर्यात संवर्धन परिषद\nअन्य संगठन\nभारतीय हीरा संस्थान\nफुटवियर डिजाइन और विकास संस्थान (एफडीडीआई)\nइंडिया ब्रांड इक्विटी फाउंडेशन\nमूल्य स्थिरीकरण कोष ट्रस्ट\nव्यापार सूचना के लिए राष्ट्रीय केन्द्र\nनया क्या है\nअंतर्राष्ट्रीय व्यापार\nव्यापार सांख्यिक\nनिर्यात पोर्टल\nमीडिया\nविभागीय अद्यतन\nप्रकाशन / रिपोर्ट\nप्रेस प्रकाशनी\nप्रमुख उपलब्धियां\nचित्र प्रदर्शनी\nवीडियो प्रदर्शनी\nआरटीआई\nआरटीआई अधिनियम के तहत सुओ मोटो डिस्क्लोजर\nआरटीआई पर जनरल मैटर्स\nआवेदन पत्र\nसामान्य प्रश्न\nकौन क्या है\nसंपर्क करें\nछोटे लिंक\nव्यापार संवर्धन\nअधिनियम और योजनाएँ\nबजट\nसंसदीय व्यवसाय\nसार्वजनिक इंटरफेस के लिए लिंक\nप्रशिक्षण नोटिस\nसार्वजनिक इंटरफेस के लिए निविदाओं\nरिक्त पद\nनिगरानी प्रणाली\nसंगठनात्मक चार्ट\nउपयोगी लिंक\nप्रतिपुष्टि\nसाइटमैप\nअस्वीकृति\nमदद\nवेबसाइट नीतियां\nप्रतिपुष्टि\nपुरालेख\nवाणिज्य शिकायत प्रबंधन प्रणाली विभाग\nPhoto Gallery\nकमोडिटी बोर्डों\nकमोडिटी बोर्डों\nवाणिज्य विभाग के तहत पांच सांविधिक कमोडिटी बोर्डों कर रहे हैं। इन बोर्डों उत्पादन, विकास और चाय, कॉफी, रबर, मसालों और तम्बाकू के निर्यात के लिए जिम्मेदार हैं।\nकॉफी बोर्ड\nकॉफी बोर्ड एक वैधानिक संगठन वाणिज्य और उद्योग, भारत सरकार के मंत्रालय के प्रशासनिक नियंत्रण के तहत कॉफी अधिनियम, 1942 और कार्यों की धारा (4) के तहत गठित की है। बोर्ड बेंगलूर से मुख्य कार्यकारी और कार्य है जो अध्यक्ष सहित 33 सदस्य शामिल हैं। विभिन्न हितों का प्रतिनिधित्व करने के लिए शेष 32 सदस्यों की धारा 4 के तहत प्रावधानों के अनुसार के रूप में नियुक्त किया जाता है (2) कॉफी अधिनियम कॉफी नियमों के नियम 3 के साथ पढ़ने की, 1955 बोर्ड मुख्य रूप से अनुसंधान, विस्तार, विकास के क्षेत्रों में अपनी गतिविधियों को ध्यान दे रहा है, गुणवत्ता उन्नयन, आर्थिक और amp; बाजार आसूचना, बाहरी और amp; आंतरिक पदोन्नति और श्रम कल्याण। बोर्ड के एक केन्द्रीय कॉफ़ी अनुसंधान Chettalli पर Balehonnur (कर्नाटक) और क्षेत्रीय कॉफ़ी अनुसंधान स्टेशनों पर संस्थान (कर्नाटक), Chundale (केरल), Thandigudi (तमिलनाडु), RVNagar (आंध्र प्रदेश) और दिफू (असम), और एक जैव है मैसूर में -technology केंद्र के अलावा कर्नाटक, केरल, तमिलनाडु, आंध्र प्रदेश, उड़ीसा और पूर्वोत्तर क्षेत्र के कॉफी उत्पादक क्षेत्रों में स्थित विस्तार कार्यालयों से।\nरबर बोर्ड\nरबर बोर्ड के एक सांविधिक संगठन वाणिज्य और उद्योग मंत्रालय के प्रशासनिक नियंत्रण के अधीन रबड़ अधिनियम, 1947 और कार्यों की धारा (4) के तहत गठित की है। बोर्ड केन्द्र सरकार द्वारा नियुक्त एक अध्यक्ष और प्राकृतिक रबर उद्योग के विभिन्न हितों का प्रतिनिधित्व करने सत्ताईस सदस्यों है। बोर्ड का मुख्यालय केरल में कोट्टायम में स्थित है। बोर्ड की सहायता और रबड़ से संबंधित अनुसंधान, विकास, विस्तार और प्रशिक्षण गतिविधियों को प्रोत्साहित करने के रास्ते से देश में रबर उद्योग के विकास के लिए जिम्मेदार है। यह भी रबर की सांख्यिकीय डेटा रखता है रबर के विपणन को बढ़ावा देने और श्रम कल्याण गतिविधियों को शुरू करने के लिए कदम उठा लेता है। बोर्ड की गतिविधियों अर्थात नौ विभागों के माध्यम से प्रयोग कर रहे हैं। रबर उत्पादन, अनुसंधान, प्रसंस्करण और amp; उत्पाद विकास, प्रशिक्षण, लाइसेंस और amp; एक्साइज ड्यूटी, सांख्यिकी और योजना, बाजार संवर्धन, वित्त और amp; लेखा और प्रशासन। बोर्ड पांच जोनल कार्यालयों और 43 क्षेत्रीय कार्यालय है। यह एक कोट्टायम में केन्द्रीय रबड़ अनुसंधान संस्थान और देश के विभिन्न रबर से बढ़ राज्यों में स्थित 10 क्षेत्रीय अनुसंधान स्टेशन हैं। यह भी कोट्टायम में स्थित एक रबड़ प्रशिक्षण संस्थान है।\nचाय बोर्ड\nचाय बोर्ड धारा के अनुसार 1 अप्रैल 1954 पर एक सांविधिक निकाय के रूप में स्थापित किया गया था (4) चाय अधिनियम, 1953 के एक शीर्ष निकाय है, यह चाय उद्योग के समग्र विकास के बाद लग रहा है। बोर्ड में एक अध्यक्ष की अध्यक्षता में और चाय उद्योग से संबंधित विभिन्न हितों का प्रतिनिधित्व करने में भारत सरकार द्वारा नियुक्त 30 सदस्य होते है। बोर्ड के प्रधान कार्यालय कोलकाता में स्थित है और दो जोनल कार्यालयों-एक-एक तमिलनाडु में कुन्नूर में असम में और दक्षिणी क्षेत्र में जोरहट में पूर्वोत्तर क्षेत्र में कर रहे हैं। इसके अलावा, सभी प्रमुख चाय से बढ़ राज्यों और चार महानगरों में फैले पंद्रह क्षेत्रीय कार्यालय हैं। चाय को बढ़ावा देने के उद्देश्य के लिए, तीन विदेशी कार्यालयों लंदन, मास्को और दुबई में स्थित हैं। आलोच्य वर्ष के दौरान एक अलग निदेशालय देश में छोटे चाय क्षेत्र के विकास की जरूरत को देखने के बाद स्थापित किया गया है। कई उप क्षेत्रीय कार्यालयों के उत्पादकों के साथ एक करीब इंटरफ़ेस बनाए रखने के लिए छोटे उत्पादकों एकाग्रता के सभी महत्वपूर्ण क्षेत्रों में खोले गए हैं। कार्यों और चाय बोर्ड की जिम्मेदारियों, उत्पादन और उत्पादकता बढ़ाने बागान श्रमिकों के लिए चाय, बाजार को बढ़ावा देने, कल्याणकारी उपायों की गुणवत्ता में सुधार और अनुसंधान और विकास का समर्थन शामिल है। सभी हितधारकों को संग्रहण, मिलान और सांख्यिकीय सूचना के प्रसार अभी तक बोर्ड के एक अन्य महत्वपूर्ण कार्य है। नियामक संस्था होने के नाते, बोर्ड चाय अधिनियम के तहत अधिसूचित विभिन्न नियंत्रण आदेश के माध्यम से उत्पादकों, निर्माताओं, निर्यातकों, चाय दलाल, नीलामी के आयोजकों और गोदाम रखवाले पर नियंत्रण डाल रही है।\nतम्बाकू बोर्ड\nतम्बाकू बोर्ड धारा (4) तम्बाकू बोर्ड अधिनियम, 1975 के बोर्ड गुंटूर, आंध्र प्रदेश में अपने मुख्यालय के साथ एक अध्यक्ष होता है के तहत 1 जनवरी 1976 को एक सांविधिक निकाय के रूप में गठित किया और विकास के लिए जिम्मेदार हो गया है तंबाकू उद्योग। बोर्ड का प्राथमिक कार्य तंबाकू और उसके उत्पादों संबद्ध के सभी किस्मों के निर्यात को बढ़ावा देने है, वहीं अपने कार्यों और ग्रिप ठीक हो वर्जीनिया (FCV) तंबाकू का निर्यात संवर्धन (घरेलू खपत और निर्यात के लिए) के उत्पादन, वितरण करने के लिए करता हूं।\nमसाला बोर्ड\nमसाला बोर्ड धारा के तहत 26 फ़रवरी 1987 पर एक सांविधिक निकाय (3) मसाला बोर्ड अधिनियम, 1986 के बोर्ड केन्द्र सरकार द्वारा नियुक्त एक अध्यक्ष होता है के रूप में गठित किया और 32 सदस्यों के शामिल किया गया था। बोर्ड के प्रधान कार्यालय में पूरे भारत में क्षेत्रीय / जोनल / क्षेत्रीय कार्यालयों के साथ कोच्चि में है। यह इलायची उद्योग और मसाला बोर्ड अधिनियम की अनुसूची में सूचीबद्ध 52 मसालों के निर्यात को बढ़ावा देने के विकास के लिए जिम्मेदार है, बोर्ड के 1986 प्राथमिक कार्यों में मसालों के निर्यात की छोटी और बड़ी इलायची, विकास और संवर्धन के उत्पादन के विकास में शामिल । बोर्ड ने उत्तर-पूर्वी क्षेत्र, देश में मसालों और जैविक मसाले की कटाई उपरांत सुधार में मसाले के विकास के लिए कार्यक्रमों को लागू कर रहा है। बोर्ड की गतिविधियों मसाले के निर्यातक के रूप में पंजीकरण का प्रमाण पत्र जारी करने में शामिल हैं; मसाले, नए उत्पादों के विकास, प्रसंस्करण के सुधार के औषधीय गुणों पर, मसाले प्रसंस्करण में, मसाले पार्कों के बुनियादी ढांचे में सुधार के समर्थन की स्थापना की सहायता जैसे मसालों का निर्यात और उत्साहजनक अध्ययन और अनुसंधान को बढ़ावा देने, ग्रेडिंग और की पैकेजिंग के लिए उपक्रम कार्यक्रमों और परियोजनाओं मसाले; और नियंत्रित करने में निर्यात के लिए गुणवत्ता का उन्नयन (क्षेत्रीय गुणवत्ता मूल्यांकन प्रयोगशालाओं और प्रशिक्षण केन्द्रों की स्थापना सहित)। इलायची के संबंध में, बोर्ड के लाइसेंस नीलामी और डीलरों ई-नीलामी के माध्यम से घरेलू विपणन की सुविधा। इलायची पर अनुसंधान गतिविधियों को भी अपने भारतीय इलायची अनुसंधान संस्थान के माध्यम से बोर्ड द्वारा किया जाता है।\nमुख पृष्ठ\nहमारे बारे में\nवेबसाइट नीतियां\nप्रतिपुष्टि\nसाइट मानचित्र\nअस्वीकृति\nमदद\nसंपर्क करें\nShare With\nDownload Mobile Application\nCopyright 2023 (with latest amendments), all rights reserved with Department of Commerce, Ministry of Commerce and Industry, Government of India\nThe site is best viewed in Chrome 92.0 , Firefox 89.0 or Microsoft Edge 92.0 and standard resolution is 1920*1080\nआखरी अपडेट :November 8, 2024\nआगंतुकों :    310834269",
  "html": " <!DOCTYPE html>\n\n<html id=\"fontSize\" lang=\"hi\" style=\"font-size: 14px;\">\n<head>\n<meta charset=\"utf-8\"/>\n<meta content=\"width=device-width, initial-scale=1\" name=\"viewport\"/>\n<meta content=\"Welcome to department of commerce, Government of India\" name=\"title\">\n<!-- <meta name=\"description\" content=\"Department of commerce\" /> -->\n<meta content=\"Welcome to department of commerce, Government of India\" name=\"Author\"><meta content=\"commerce,antidumping,TRADE,Press release, MOC\" name=\"keywords\"/>\n<!-- <title>Welcome to department of commerce, Government of India</title> -->\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/wp-content/uploads/2020/03/favicon-16x16-1.png\" rel=\"icon\" type=\"image/gif\"/>\n<link href=\"https://gmpg.org/xfn/11\" rel=\"profile\"/>\n<link href=\"https://fonts.googleapis.com/css?family=Roboto:300,400,500,700,900&amp;display=swap\" rel=\"stylesheet\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/css/flexslider.css\" media=\"screen\" rel=\"stylesheet\" type=\"text/css\">\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/css/owl.carousel.min.css\" rel=\"stylesheet\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/css/owl.theme.default.min.css\" rel=\"stylesheet\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/css/style.css\" rel=\"stylesheet\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/css/responsive.css\" rel=\"stylesheet\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/css/color-switcher.css\" rel=\"stylesheet\"/>\n<!-- HTML5 shim and Respond.js for IE8 support of HTML5 elements and media queries -->\n<!-- WARNING: Respond.js doesn't work if you view the page via file:// -->\n<!--[if lt IE 9]>\n      <script src=\"https://oss.maxcdn.com/html5shiv/3.7.3/html5shiv.min.js\"></script>\n      <script src=\"https://oss.maxcdn.com/respond/1.4.2/respond.min.js\"></script>\n      <![endif]-->\n<!-- -->\n<title>कमोडिटी बोर्डों - Mcommerce</title>\n<meta content=\"max-image-preview:large\" name=\"robots\"/>\n<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v12.9.1 - https://yoast.com/wordpress/plugins/seo/ -->\n<meta content=\"max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" name=\"robots\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/\" rel=\"canonical\">\n<meta content=\"en_US\" property=\"og:locale\"/>\n<meta content=\"article\" property=\"og:type\"/>\n<meta content=\"कमोडिटी बोर्डों - Mcommerce\" property=\"og:title\"/>\n<meta content=\"वाणिज्य विभाग के तहत पांच सांविधिक कमोडिटी बोर्डों कर रहे हैं। इन बोर्डों उत्पादन, विकास और चाय, कॉफी, रबर, मसालों और तम्बाकू के निर्यात के लिए जिम्मेदार हैं। कॉफी बोर्ड कॉफी बोर्ड एक वैधानिक संगठन वाणिज्य और उद्योग, भारत सरकार के मंत्रालय के प्रशासनिक नियंत्रण के तहत कॉफी अधिनियम, 1942 और कार्यों की धारा (4) …\" property=\"og:description\"/>\n<meta content=\"https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/\" property=\"og:url\"/>\n<meta content=\"Mcommerce\" property=\"og:site_name\"/>\n<meta content=\"Photo Gallery\" property=\"article:section\"/>\n<meta content=\"2020-03-18T10:18:50+00:00\" property=\"article:published_time\"/>\n<meta content=\"2020-07-29T11:37:16+00:00\" property=\"article:modified_time\"/>\n<meta content=\"2020-07-29T11:37:16+00:00\" property=\"og:updated_time\"/>\n<meta content=\"summary_large_image\" name=\"twitter:card\"/>\n<meta content=\"वाणिज्य विभाग के तहत पांच सांविधिक कमोडिटी बोर्डों कर रहे हैं। इन बोर्डों उत्पादन, विकास और चाय, कॉफी, रबर, मसालों और तम्बाकू के निर्यात के लिए जिम्मेदार हैं। कॉफी बोर्ड कॉफी बोर्ड एक वैधानिक संगठन वाणिज्य और उद्योग, भारत सरकार के मंत्रालय के प्रशासनिक नियंत्रण के तहत कॉफी अधिनियम, 1942 और कार्यों की धारा (4) […]\" name=\"twitter:description\"/>\n<meta content=\"कमोडिटी बोर्डों - Mcommerce\" name=\"twitter:title\"/>\n\n<!-- / Yoast SEO Premium plugin. -->\n<link href=\"//s.w.org\" rel=\"dns-prefetch\">\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/feed/\" rel=\"alternate\" title=\"Mcommerce » Feed\" type=\"application/rss+xml\">\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/comments/feed/\" rel=\"alternate\" title=\"Mcommerce » Comments Feed\" type=\"application/rss+xml\">\n\n\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-includes/css/dist/block-library/style.min.css?ver=6.0.1\" id=\"wp-block-library-css\" media=\"all\" rel=\"stylesheet\" type=\"text/css\">\n\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/plugins/wp-pagenavi/pagenavi-css.css?ver=2.70\" id=\"wp-pagenavi-css\" media=\"all\" rel=\"stylesheet\" type=\"text/css\">\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/style.css?ver=6.0.1\" id=\"m-commerce-style-css\" media=\"all\" rel=\"stylesheet\" type=\"text/css\">\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/plugins/sassy-social-share/public/css/sassy-social-share-public.css?ver=3.3.16\" id=\"heateor_sss_frontend_css-css\" media=\"all\" rel=\"stylesheet\" type=\"text/css\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/plugins/sassy-social-share/admin/css/sassy-social-share-svg.css?ver=3.3.16\" id=\"heateor_sss_sharing_default_svg-css\" media=\"all\" rel=\"stylesheet\" type=\"text/css\"/>\n\n\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-json/\" rel=\"https://api.w.org/\"/><link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-json/wp/v2/posts/696\" rel=\"alternate\" type=\"application/json\"/><link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/xmlrpc.php?rsd\" rel=\"EditURI\" title=\"RSD\" type=\"application/rsd+xml\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-includes/wlwmanifest.xml\" rel=\"wlwmanifest\" type=\"application/wlwmanifest+xml\"/>\n<meta content=\"WordPress 6.0.1\" name=\"generator\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=696\" rel=\"shortlink\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-json/oembed/1.0/embed?url=https%3A%2F%2Fwww.commerce.gov.in%2Fhi%2Fcommodity-boards%2F\" rel=\"alternate\" type=\"application/json+oembed\"/>\n<link href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-json/oembed/1.0/embed?url=https%3A%2F%2Fwww.commerce.gov.in%2Fhi%2Fcommodity-boards%2F&amp;format=xml\" rel=\"alternate\" type=\"text/xml+oembed\"/>\n<meta content=\"Powered by WPBakery Page Builder - drag and drop page builder for WordPress.\" name=\"generator\"/>\n<!-- Clicky Web Analytics - https://clicky.com, WordPress Plugin by Yoast - https://yoast.com/wordpress/plugins/clicky/ -->\n \n\n</link></link></link></link></link></link></link></link></meta></meta></head>\n<body class=\"post-template-default single single-post postid-696 single-format-standard wpb-js-composer js-comp-ver-6.2.0 vc_responsive\">\n<!-- <section id=\"color-toggle\"></section> -->\n<!-- Loader Start Here -->\n<div class=\"ldr-default\"><div class=\"ldr-wrapper\"><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div><div></div></div></div>\n<!-- Loader End Here -->\n<header class=\"\" id=\"hi\">\n<div class=\"header-top ss header-top-desktop display-none-mobile\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n<div class=\"header-top-left grid grid-align-center\">\n\t\t\t\t \n\t\t\t\t  भारत सरकार के वाणिज्य विभाग में आपका स्वागत है : 91-11-23062261\t\t\t\t  \t\t\t\t  <ul class=\"grid grid-justify-flex-center social-icon grid-align-center\">\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://www.facebook.com/DeptofCommerceIndia\" target=\"_blank\" title=\"External site that opens in a new window\"><img alt=\"Facebook\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/facebook.svg\"/></a></li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://twitter.com/DoC_GoI\" target=\"_blank\" title=\"External site that opens in a new window\"><img alt=\"Twitter\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/tweeter.png\" style=\"height:20px!important; width: auto!important;\"/></a></li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://www.instagram.com/india_deptofcommerce/\" target=\"_blank\" title=\"External site that opens in a new window\"><img alt=\"Instagram\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/instagram-new.svg\"/></a></li>\n</ul>\n</div>\n<div class=\"header-top-right grid grid-align-center\">\n<div class=\"screen-reader-access-redirect\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/screen-reader/\" title=\"Screen reader access\">  स्क्रीन रीडर का उपयोग</a></div>\n<div class=\"skip-main-content\"><a href=\"#tab-sec\" title=\"Skip to Main content\">  मुख्य सामग्री / नेविगेशन पर जाएं</a></div>\n<div class=\"color-change\"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Color toggle button\"><span><img alt=\"Color toggle\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/color-change.svg\"/></span></a></div>\n<div class=\"font-change-change grid grid-align-center\">\n<a href=\"javascript:void(0);\" onclick=\"set_font_size('increase')\" title=\"Increase font size\">+अ</a>\n<a href=\"javascript:void(0);\" onclick=\"set_font_size()\" title=\"Reset font size\">अ</a>\n<a href=\"javascript:void(0);\" onclick=\"set_font_size('decrease')\" title=\"Decrease font size\">-अ</a>\n</div>\n<div class=\"language-change language-change-desktop\">\n<!--<label class=\"visuallyhidden\" for=\"language\">Select Language</label>-->\n<!-- <select name=\"language\" aria-label=\"Select Language\">\n                             <option value=\"English\" selected=\"selected\" code=\"eng\">English</option>\n                             <option value=\"Hindi\" code=\"hin\">Hindi</option>\n                          </select> -->\n<div class=\"select-drp\">\n<ul>\n<!--<li class=\"en current\"><a href=\"\">English</a></li> -->\n<li class=\"hi current\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards\">Hindi</a></li>\n<li class=\"en\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/commodity-boards\">English</a></li>\n<!--<li class=\"hi\"><a href=\"\">Hindi</a></li> -->\n</ul>\n<span></span>\n</div>\n</div>\n<!-- Mobile Language -->\n<div class=\"language-change language-change-mobile\">\n<!-- <label class=\"visuallyhidden\" for=\"language\">Select Language</label> -->\n<!-- <select name=\"language\" aria-label=\"Select Language\">\n                             <option value=\"English\" selected=\"selected\" code=\"eng\">English</option>\n                             <option value=\"Hindi\" code=\"hin\">Hindi</option>\n                          </select> -->\n<div class=\"select-drp\">\n<ul>\n<!--<li class=\"en current\"><a href=\"\">English</a></li> -->\n<li class=\"hi current\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards\">HI</a></li>\n<li class=\"en\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/commodity-boards\">EN</a></li>\n<!--<li class=\"hi\"><a href=\"\">Hindi</a></li> -->\n</ul>\n<span></span>\n</div>\n</div>\n<!-- End mobile language Here -->\n</div>\n</div>\n</div>\n</div>\n<!-- end of header top -->\n<!-- Start Mobile header -->\n<!--<div class=\"header-top header-top-mobile\">\n            <div class=\"container\">\n               <div class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n                  <div class=\"header-top-left\">\n                     <p>Welcome to Department of Commerce, <br class=\"gov-mobile\">Government of India : 91-11-23062261</p>\n                  </div>\n               </div>\n            </div>\n         </div> -->\n<!-- End Mobile -->\n<div class=\"header-bottom\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"grid grid-space-between\">\n<div class=\"logo\">\n<a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi\" title=\"Ministry of Commerce and Industry\">\n<div class=\"logo-wrapper grid grid-align-center\">\n<div class=\"logo-image\">\n<img alt=\"State Emblem of India\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/logo.png\"/>\n</div>\n<div class=\"logo-text\">\n<h1> भारत सरकार</h1>\n<h2> वाणिज्य एवं उद्योग मंत्रालय   </h2>\n<h3> वाणिज्य विभाग</h3>\n</div>\n</div>\n</a>\n</div>\n<br/>\n<p><a href=\"https://www.commerce.gov.in/wp-content/uploads/2026/01/Factsheet-on-India-EU-trade-deal-27.1.2026.pdf\">\n<img src=\"http://commerce.gov.in/wp-content/uploads/2025/07/new-icon-gif-2.gif\" style=\"width:25px;height:20px; margin-left:35em\">  Factsheet on conclusion of India-EU Free Trade Agreement</img></a></p>\n<p><a href=\"https://www.commerce.gov.in/wp-content/uploads/2025/12/Fact-Sheet-NZ-FTA-dec-22-for-Website-ver2.pdf\" target=\"\">\n<img src=\"http://commerce.gov.in/wp-content/uploads/2025/07/new-icon-gif-2.gif\" style=\"width:25px;height:20px; margin-left:35em \"/> Fact Sheet-India and New Zealand Conclude Free Trade Agreement</a></p>\n<p><a href=\"https://www.commerce.gov.in/international-trade/trade-agreements/india-united-kingdom-comprehensive-economic-and-trade-agreement/\">\n<img src=\"http://commerce.gov.in/wp-content/uploads/2025/07/new-icon-gif-2.gif\" style=\"width:25px;height:20px; margin-left:35em\"> India - UK Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA)</img></a></p>\n<br/>\n<!--- <br><a href=\"https://www.commerce.gov.in/world-banks-b-ready-project/\">World Bank’s B-Ready Project</a>--></div>\n<!-- end of header logo-->\n<!-- start of minister slider -->\n<!-- <div class=\"top-minister top-minister-desktop grid grid-align-center\"> -->\n</div>\n<!-- mobile slider start here -->\n<!--<div class=\"top-minister top-minister-mobile display-none-mobile\">\n                     <div class=\"owl-carousel owl-theme\" id=\"top-minister\">\n\n\t\t\t\t\t\t                        <div class=\"item\">\n                           <div class=\"minister-wrapper grid grid-align-center\">\n                              <div class=\"minister-image\">\n                                 <img src=\"\" alt=\"Shri Hardeep Singh Puri Mobile\">\n                              </div>\n                              <div class=\"minister-text\">\n                                 <div class=\"minister-name\"></div>\n                                 <div class=\"minister-designation\"></div>\n                              </div>\n                           </div>\n                        </div>\n\t\t\t\t\t\t \n                     </div>\n                  </div> -->\n<!-- mobile slider end here -->\n<!-- end of ministry slider -->\n<!-- logo right mobile wrapper start here-->\n<div class=\"logo-right-mobile grid grid-align-center\">\n<div class=\"mobile-search\">\n<svg height=\"22\" viewbox=\"0 0 22 22\" width=\"22\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><path class=\"a\" d=\"M18.948,21.8l-.089-.079-3.715-3.751a9.659,9.659,0,0,1-12.3-1.211,9.885,9.885,0,0,1,0-13.884,9.657,9.657,0,0,1,13.75,0,9.885,9.885,0,0,1,0,13.88l3.588,3.623a.957.957,0,0,1,0,1.343.935.935,0,0,1-1.242.079ZM1.882,9.817A7.841,7.841,0,1,0,9.723,1.9,7.888,7.888,0,0,0,1.882,9.817Z\" transform=\"translate(0.55)\"></path></svg>\n</div>\n<div class=\"mobile-menu\">\n<svg height=\"51\" viewbox=\"0 0 51 51\" width=\"51\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" xmlns:xlink=\"http://www.w3.org/1999/xlink\">\n<defs>\n<filter filterunits=\"userSpaceOnUse\" height=\"51\" id=\"Ellipse_2\" width=\"51\" x=\"0\" y=\"0\">\n<feoffset dy=\"3\"></feoffset> <!-- in2=\"SourceAlpha\" remove -->\n<fegaussianblur result=\"blur\" stddeviation=\"3\"></fegaussianblur>\n<feflood flood-opacity=\"0.161\"></feflood>\n<fecomposite in2=\"blur\" operator=\"in\"></fecomposite>\n<fecomposite in2=\"SourceGraphic\"></fecomposite>\n</filter>\n</defs>\n<g data-name=\"Group 51\" id=\"Group_51\" transform=\"translate(-319 -77)\">\n<g filter=\"url(#Ellipse_2)\" transform=\"matrix(1, 0, 0, 1, 319, 77)\">\n<circle cx=\"16.5\" cy=\"16.5\" data-name=\"Ellipse 2\" fill=\"#fff\" id=\"Ellipse_2-2\" r=\"16.5\" transform=\"translate(9 6)\"></circle>\n</g>\n<g id=\"menu\" transform=\"translate(336.5 93)\">\n<path d=\"M0,.5H15\" fill=\"none\" id=\"Path\" stroke=\"#333\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" stroke-miterlimit=\"10\" stroke-width=\"2\" transform=\"translate(0 6.5)\"></path>\n<path d=\"M0,.5H15\" data-name=\"Path\" fill=\"none\" id=\"Path-2\" stroke=\"#333\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" stroke-miterlimit=\"10\" stroke-width=\"2\" transform=\"translate(0 0.5)\"></path>\n<path d=\"M0,.5H15\" data-name=\"Path\" fill=\"none\" id=\"Path-3\" stroke=\"#333\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" stroke-miterlimit=\"10\" stroke-width=\"2\" transform=\"translate(0 12.5)\"></path>\n</g>\n</g>\n</svg>\n</div>\n</div>\n<!-- logo right mobile wrapper end here-->\n</div>\n\n<!-- end of top minister -->\n\n<!-- end of header bottom -->\n<nav>\n<div class=\"container\">\n<div class=\"grid grid-align-center\">\n<div class=\"hamberger-menu\">\n<a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Click for full Menu\">\n<svg height=\"14\" viewbox=\"0 0 20 14\" width=\"20\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\">\n<g fill=\"none\" fill-rule=\"evenodd\" stroke=\"#333\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" stroke-width=\"2\">\n<path d=\"M1 7h18M1 1h18M1 13h18\"></path>\n</g>\n</svg>\n<svg id=\"Layer_1\" style=\"enable-background:new 0 0 492 492;\" version=\"1.1\" viewbox=\"0 0 492 492\" x=\"0px\" xml:space=\"preserve\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" xmlns:xlink=\"http://www.w3.org/1999/xlink\" y=\"0px\">\n<g>\n<g>\n<path d=\"M300.188,246L484.14,62.04c5.06-5.064,7.852-11.82,7.86-19.024c0-7.208-2.792-13.972-7.86-19.028L468.02,7.872\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tc-5.068-5.076-11.824-7.856-19.036-7.856c-7.2,0-13.956,2.78-19.024,7.856L246.008,191.82L62.048,7.872\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tc-5.06-5.076-11.82-7.856-19.028-7.856c-7.2,0-13.96,2.78-19.02,7.856L7.872,23.988c-10.496,10.496-10.496,27.568,0,38.052\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tL191.828,246L7.872,429.952c-5.064,5.072-7.852,11.828-7.852,19.032c0,7.204,2.788,13.96,7.852,19.028l16.124,16.116\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tc5.06,5.072,11.824,7.856,19.02,7.856c7.208,0,13.968-2.784,19.028-7.856l183.96-183.952l183.952,183.952\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tc5.068,5.072,11.824,7.856,19.024,7.856h0.008c7.204,0,13.96-2.784,19.028-7.856l16.12-16.116\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tc5.06-5.064,7.852-11.824,7.852-19.028c0-7.204-2.792-13.96-7.852-19.028L300.188,246z\"></path>\n</g>\n</g>\n</svg>\n</a>\n</div>\n<div class=\"nav-home\">\n<a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi\" title=\"Home\">\n<svg height=\"27\" viewbox=\"0 0 29 27\" width=\"29\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\">\n<g fill=\"none\" fill-rule=\"evenodd\" stroke=\"#333\" stroke-width=\"2\">\n<path d=\"M5.025 10.762V26h7.273v-6.829h5.455V26h7.272V10.763M5.025 10V2h4v4.799\"></path>\n<path d=\"M2 13L14.497 2 27 13\" stroke-linecap=\"square\"></path>\n<path d=\"M12.025 10h5v4h-5z\" stroke-linecap=\"square\"></path>\n</g>\n</svg>\n</a>\n</div>\n<div class=\"navigaiton\">\n<div class=\"toggle-navigation display-none\">\n<a aria-label=\"Toggle navigation\" href=\"javascript:void(0)\">\n<svg height=\"32\" viewbox=\"0 0 32 32\" width=\"32\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\">\n<g data-name=\"Group 4\" id=\"Group_4\" transform=\"translate(-326.5 -346)\">\n<g data-name=\"Rectangle 1\" fill=\"#fff\" id=\"Rectangle_1\" stroke=\"#333\" stroke-width=\"1\" transform=\"translate(326.5 346)\">\n<rect height=\"32\" rx=\"2\" stroke=\"none\" width=\"32\"></rect>\n<rect fill=\"none\" height=\"31\" rx=\"1.5\" width=\"31\" x=\"0.5\" y=\"0.5\"></rect>\n</g>\n<path d=\"M3.568-9.953,6.125-2.734,8.668-9.953h2.693V0H9.3V-2.721l.205-4.7L6.822,0H5.414L2.734-7.41l.205,4.689V0H.889V-9.953Zm19.059,5.64H18.689v2.666h4.621V0H16.639V-9.953H23.3v1.661H18.689V-5.92h3.938ZM8.982,14H6.932L2.939,7.451V14H.889V4.047H2.939l4,6.563V4.047H8.982ZM21.793,4.047V10.6a3.356,3.356,0,0,1-1.022,2.584,3.94,3.94,0,0,1-2.792.95,3.984,3.984,0,0,1-2.769-.923,3.3,3.3,0,0,1-1.046-2.536V4.047h2.051v6.569a1.9,1.9,0,0,0,.468,1.425,1.8,1.8,0,0,0,1.3.448q1.729,0,1.757-1.818V4.047Z\" data-name=\"Path 1\" fill=\"#333\" id=\"Path_1\" transform=\"translate(330.5 360)\"></path>\n</g>\n</svg>\n</a></div>\n<ul class=\"grid grid-justify-flex-center main-menu-wrapper\">\n<!-- Main Menu Goes Here  -->\n<li class=\"nav-icon about-us-inner menu-item-clk menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1561\" id=\"menu-item-1561\"><a>हमारे बारे में</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1562\" id=\"menu-item-1562\"><a>व्यापार महकमा</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1563\" id=\"menu-item-1563\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/department-setup-and-function/\">संगठन सेटअप और कार्य</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1564\" id=\"menu-item-1564\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/subject-under-administrative-control/\">प्रशासनिक नियंत्रण में विषय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1565\" id=\"menu-item-1565\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/advisory-board/\">सलाहकार निकाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1566\" id=\"menu-item-1566\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/bilateral-chamber-of-commerce/\">वाणिज्य द्विपक्षीय चैंबर</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1569\" id=\"menu-item-1569\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/officers-handling-public-staff-grievances/\">सार्वजनिक / कर्मचारी शिकायतों से निपटने के अधिकारी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1568\" id=\"menu-item-1568\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/citizen-charter/\">नागरिक चार्टर</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1567\" id=\"menu-item-1567\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/appellate-committee/\">अपीलीय समितियां</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"division-nav-wrapper nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1570\" id=\"menu-item-1570\"><a>प्रभागों</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1571\" id=\"menu-item-1571\"><a>अंतर्राष्ट्रीय व्यापार नीति प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1573\" id=\"menu-item-1573\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/international-trade-policy-division/trade-policy-division/\">व्यापार नीति प्रभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1572\" id=\"menu-item-1572\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/international-trade-policy-division/rules-fta-coordination-regional-and-plurilateral-division/\">क्षेत्रीय और बहुपक्षीय व्यापार संबंध</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1574\" id=\"menu-item-1574\"><a>विदेश व्यापार प्रादेशिक प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1586\" id=\"menu-item-1586\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-africa/\">विदेश व्यापार (अफ्रीका)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1587\" id=\"menu-item-1587\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-nafta/\">विदेश व्यापार (नाफ्टा)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1577\" id=\"menu-item-1577\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-latin-america/\">विदेश व्यापार (लैटिन अमेरिका)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1578\" id=\"menu-item-1578\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-europe/\">विदेश व्यापार (यूरोप – |)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1579\" id=\"menu-item-1579\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-cis/\">विदेश व्यापार (सीआईएस)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1580\" id=\"menu-item-1580\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-wana/\">विदेश व्यापार (डब्लूएएनए)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2904\" id=\"menu-item-2904\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-asean/\">विदेश व्यापार (आसियान)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1589\" id=\"menu-item-1589\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-south-asia/\">विदेश व्यापार (दक्षिण एशिया)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1576\" id=\"menu-item-1576\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-oceania/\">विदेश व्यापार (ओशिनिया)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1581\" id=\"menu-item-1581\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-north-east-asia/\">विदेश व्यापार (उत्तर पूर्व एशिया)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1582\" id=\"menu-item-1582\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-coordination/\">विदेश व्यापार (समन्वय)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1584\" id=\"menu-item-1584\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/foreign-trade-state-trading/\">विदेश व्‍यापार (राज्‍य व्‍यापार)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1585\" id=\"menu-item-1585\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/escap/\">एस्कैप अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1575\" id=\"menu-item-1575\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/foreign-trade-territorial-division/export-promotion-export-inspection/\">निर्यात संवर्धन (निर्यात निरीक्षण)</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1588\" id=\"menu-item-1588\"><a>निर्यात उत्पाद प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1590\" id=\"menu-item-1590\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/export-products-agriculture/\">निर्यात उत्पाद (कृषि)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1591\" id=\"menu-item-1591\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/gems-and-jewellery/\">रत्न और आभूषण</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1592\" id=\"menu-item-1592\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/engineering/\">इंजीनियरिंग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1593\" id=\"menu-item-1593\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/electronics-and-computer-software/\">इलेक्ट्रॉनिक्स और कंप्यूटर सॉफ्टवेयर</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1594\" id=\"menu-item-1594\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/chemicals-and-allied-products/\">रसायन और संबद्ध उत्पाद</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2912\" id=\"menu-item-2912\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/export-products-pharmaceuticals/\">निर्यात उत्पाद (फार्मास्यूटिकल्स)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2906\" id=\"menu-item-2906\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/eplsg/\">ईपी (LSG)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1595\" id=\"menu-item-1595\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-products-division/overseas-projects-and-services/\">विदेशी परियोजनाएँ और सेवाएँ</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1601\" id=\"menu-item-1601\"><a>निर्यात उद्योग प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1600\" id=\"menu-item-1600\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-industries-division/plantation-a-tea/\">बागान (ए)-चाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1599\" id=\"menu-item-1599\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-industries-division/plantation-b-coffee/\">बागान (बी) कॉफी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1598\" id=\"menu-item-1598\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-industries-division/plantation-c-rubber/\">बागान (सी) रबड़</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1597\" id=\"menu-item-1597\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-industries-division/plantation-d-spices/\">बागान (घ) –मसाले</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1602\" id=\"menu-item-1602\"><a>निर्यात सेवा प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1603\" id=\"menu-item-1603\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/export-services-division/infrastructure-division/\">इन्फ्रास्ट्रक्चर डिवीजन</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-11433\" id=\"menu-item-11433\"><a href=\"#\">SEZ-प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2915\" id=\"menu-item-2915\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/sez-divisions/sez-admin/\">SEZ प्रभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1606\" id=\"menu-item-1606\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/sez-divisions/special-economic-zones-sez/\">एसईजेड – प्रशासन</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1607\" id=\"menu-item-1607\"><a>आर्थिक विभाजन</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1608\" id=\"menu-item-1608\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/economic-division/export-planning/\">ईपीएल</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1609\" id=\"menu-item-1609\"><a>प्रशासन और सामान्य सेवा प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1618\" id=\"menu-item-1618\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/establishment-i/\">स्‍थापना 1</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1619\" id=\"menu-item-1619\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/establishment-ii/\">स्‍थापना 2</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1620\" id=\"menu-item-1620\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/establishment-iii/\">स्‍थापना 3</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1621\" id=\"menu-item-1621\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/establishment-iv/\">स्‍थापना 4</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1583\" id=\"menu-item-1583\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/trade-commissioner-trade-assistance/\">व्यापार आयुक्त / तकनीकी सहायता</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1622\" id=\"menu-item-1622\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/cash-i/\">रोकड़ 1</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1623\" id=\"menu-item-1623\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/cash-ii/\">रोकड़ 2</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1624\" id=\"menu-item-1624\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/cashier-cell/\">कैशियर सेल</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1612\" id=\"menu-item-1612\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/protocol/\">प्रोटोकॉल</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1613\" id=\"menu-item-1613\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/general-administration-2/\">सामान्‍य प्रशासन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1614\" id=\"menu-item-1614\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/women-cell/\">महिला सेल</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2988\" id=\"menu-item-2988\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/hindi/\">हिन्दी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1610\" id=\"menu-item-1610\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/organisation-and-methods-internal-work-study-unit-career-management-and-training/\">संगठन और पद्धति /आन्तरिक कार्य अध्ययन इकाई / कैरियर प्रबंधन एंव प्रशिक्षण</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1616\" id=\"menu-item-1616\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/record-cell/\">रिकार्ड सेल</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1615\" id=\"menu-item-1615\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/receipt-and-issue/\">प्राप्ति एवं निर्गम</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1611\" id=\"menu-item-1611\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/administration-and-general-service-division/%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a4%a8%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%85%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%b8%e0%a5%87%e0%a4%b2/\">सूचना का अधिकार सेल</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-11446\" id=\"menu-item-11446\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/vigilance-division/\">सतर्कता प्रभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1617\" id=\"menu-item-1617\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/vigilance-division/vigilance/\">सतर्कता</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1625\" id=\"menu-item-1625\"><a>वित्त विभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2884\" id=\"menu-item-2884\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/finance-division/finance-branch/\">वित्त विभाग</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1626\" id=\"menu-item-1626\"><a>आपूर्ति विभाग</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1628\" id=\"menu-item-1628\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/residual-purchase-and-inspection/\">अवशिष्ट खरीद और निरीक्षण अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1627\" id=\"menu-item-1627\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/residual-establishment-and-pension/\">अवशिष्‍ट स्‍थापना और पेंशन अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1629\" id=\"menu-item-1629\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/surplus-staff-establishment-cell/\">अधिशेष स्टाफ स्थापना कक्ष</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1630\" id=\"menu-item-1630\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/litigation-i/\">मुकदमा -1 अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1631\" id=\"menu-item-1631\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/litigation-ii/\">मुकदमेबाजी – ।। अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1633\" id=\"menu-item-1633\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/accounts/\">लेखा अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1632\" id=\"menu-item-1632\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/establishment-i/\">स्थापना – । अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1634\" id=\"menu-item-1634\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/establishment-ii-section/\">स्‍थापना-II अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1637\" id=\"menu-item-1637\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/vigilance-and-confidential/\">सतर्कता और गोपनीय अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1638\" id=\"menu-item-1638\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/general-administration/\">सामान्य प्रशासन अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1635\" id=\"menu-item-1635\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/coordination/\">समन्वय अनुभाग</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1636\" id=\"menu-item-1636\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/supply-division/cash/\">रोकड अनुभाग</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1639\" id=\"menu-item-1639\"><a href=\"#\">रसद विभाग</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2101\" id=\"menu-item-2101\"><a href=\"https://dpiit.gov.in/logistics-division\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">लॉजिस्टिक डिवीजन</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1640\" id=\"menu-item-1640\"><a>संलग्न कार्यालय</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1642\" id=\"menu-item-1642\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/directorate-general-of-foreign-trade/\">विदेश व्यापार महानिदेशालय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1641\" id=\"menu-item-1641\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/directorate-general-of-trade-remedies-dgtr/\">एंटी डंपिंग और मित्र देशों कर्तव्य महानिदेशालय (डीजीएडी)</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1643\" id=\"menu-item-1643\"><a>अधीनस्थ</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1646\" id=\"menu-item-1646\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/subordinate-offices/pay-and-accounts-office-supply/\">वेतन एवं लेखा कार्यालय (आपूर्ति)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1647\" id=\"menu-item-1647\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/subordinate-offices/pay-and-accounts-office-commerce-textiles/\">वेतन एवं लेखा कार्यालय (वाणिज्यह एवं वस्त्र)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1648\" id=\"menu-item-1648\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/subordinate-offices/offices-of-development-commissioners-of-special-economic-zones-sezs/\">विशेष आर्थिक जोन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1645\" id=\"menu-item-1645\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/subordinate-offices/directorate-general-of-commercial-intelligence-and-statistics/\">वाणिज्यिक जानकारी एवं सांख्‍यिकी महानिदेशालय (वा. जा. सां. म. नि.)</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"division-nav-wrapper nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1649\" id=\"menu-item-1649\"><a>स्वायत्त निकाय</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1650\" id=\"menu-item-1650\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/the-marine-products-export-development-authority-mpeda/\">समुद्री उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1652\" id=\"menu-item-1652\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/agricultural-and-processed-food-products-export-development-authority-apeda/\">कृषि और प्रसंस्कृत खाद्य उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण</a></li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-2546\" id=\"menu-item-2546\"><a href=\"#\">कमोडिटी बोर्ड</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1656\" id=\"menu-item-1656\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/coffee-board/\">कॉफी बोर्ड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1657\" id=\"menu-item-1657\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/rubber-board/\">रबर बोर्ड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1658\" id=\"menu-item-1658\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/tea-board/\">चाय बोर्ड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1659\" id=\"menu-item-1659\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/tobacco-board/\">तंबाकू बोर्ड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1660\" id=\"menu-item-1660\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/spices-board/\">मसाला बोर्ड</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1651\" id=\"menu-item-1651\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/indian-institute-of-plantations-management/\">भारतीय बागान प्रबंधन संस्थान</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1654\" id=\"menu-item-1654\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/indian-institute-of-foreign-trade-llft/\">भारतीय विदेश व्यापार संस्थान</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1655\" id=\"menu-item-1655\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/export-inspection-council-of-india-eic/\">निर्यात निरीक्षण परिषद</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1653\" id=\"menu-item-1653\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/indian-institute-of-packaging-iip/\">भारतीय पैकेजिंग संस्थान</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-third menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1661\" id=\"menu-item-1661\"><a>सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1663\" id=\"menu-item-1663\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/public-sector-undertakings/state-trading-corporation-stc/\">स्टेट ट्रेडिंग कॉरपोरेशन (एसटीसी) राज्य व्यापार निगम</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1666\" id=\"menu-item-1666\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/public-sector-undertakings/pec-limited/\">पीईसी लिमिटेड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1662\" id=\"menu-item-1662\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/public-sector-undertakings/mmtc-limited/\">एमएमटीसी लिमिटेड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1665\" id=\"menu-item-1665\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/public-sector-undertakings/export-credit-guarantee-corporation-of-india-limited/\">भारतीय निर्यात क्रेडिट गारंटी निगम (ईसीजीसी लि.)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1664\" id=\"menu-item-1664\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/public-sector-undertakings/india-trade-promotion-organisation/\">भारतीय  व्यापार संवर्धन संगठन (आईटीपीओ)</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-gem-link menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1667\" id=\"menu-item-1667\"><a href=\"https://gem.gov.in/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">जीईएम</a></li>\n<li class=\"export-promotion-menu nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1668\" id=\"menu-item-1668\"><a>निर्यात संवर्धन परिषदें</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1680\" id=\"menu-item-1680\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/federation-of-indian-export-organisation/\">भारतीय निर्यात संगठनों के महासंघ</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1765\" id=\"menu-item-1765\"><a href=\"https://www.eepcindia.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">ईईपीसी इंडिया</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1766\" id=\"menu-item-1766\"><a href=\"https://www.epces.in/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">ई पी सी ई एस</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1767\" id=\"menu-item-1767\"><a href=\"http://www.projectexports.com/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">भारत की परियोजना निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1768\" id=\"menu-item-1768\"><a href=\"https://chemexcil.in/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">बेसिक रसायन, औषधि और प्रसाधन सामग्री निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1769\" id=\"menu-item-1769\"><a href=\"http://www.capexil.com/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">रसायन और मित्र देशों की उत्पाद निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1770\" id=\"menu-item-1770\"><a href=\"http://leatherindia.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">चमड़ा निर्यात के लिए परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1771\" id=\"menu-item-1771\"><a href=\"http://www.sportsgoodsindia.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">स्पोर्ट्स गुड्स एक्सपोर्ट प्रमोशन काउंसिल</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1772\" id=\"menu-item-1772\"><a href=\"https://gjepc.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">रत्न और आभूषण निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1773\" id=\"menu-item-1773\"><a href=\"http://www.shellacepc.com/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">चपड़ा निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1774\" id=\"menu-item-1774\"><a href=\"http://www.cashewindia.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">भारत का काजू निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1775\" id=\"menu-item-1775\"><a href=\"https://plexconcil.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">प्लास्टिक निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1776\" id=\"menu-item-1776\"><a href=\"https://pharmexcil.com/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">औषधि निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1777\" id=\"menu-item-1777\"><a href=\"http://www.iopepc.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">इंडियन ऑयल के बीज और निर्यात संवर्धन परिषद निर्माण</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1778\" id=\"menu-item-1778\"><a href=\"https://www.servicesepc.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">सेवा निर्यात संवर्धन परिषद</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk-second menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1679\" id=\"menu-item-1679\"><a>अन्य संगठन</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1681\" id=\"menu-item-1681\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/indian-diamond-institute/\">भारतीय हीरा संस्थान</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1682\" id=\"menu-item-1682\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/footwear-design-and-development-institute-fddi/\">फुटवियर डिजाइन और विकास संस्थान (एफडीडीआई)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1684\" id=\"menu-item-1684\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/india-brand-equity-foundation/\">इंडिया ब्रांड इक्विटी फाउंडेशन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1685\" id=\"menu-item-1685\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/price-stabilization-fund-trust/\">मूल्य स्थिरीकरण कोष ट्रस्ट</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1683\" id=\"menu-item-1683\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/national-centre-for-trade-information/\">व्यापार सूचना के लिए राष्ट्रीय केन्द्र</a></li>\n</ul>\n</li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1172\" id=\"menu-item-1172\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/whats-new/\">नया क्या है</a></li>\n<li class=\"nav-icon international-trade mobile-first menu-item-clk menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1173\" id=\"menu-item-1173\"><a>अंतर्राष्ट्रीय व्यापार</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2377\" id=\"menu-item-2377\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/trade-agreements/\">व्यापार अनुबंध (समझौता)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2372\" id=\"menu-item-2372\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/joint-statements-and-minutes-of-the-meetings/\">संयुक्त वक्तव्य एवम् बैठकॊ कॆ कार्यव्रत्त‌</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2375\" id=\"menu-item-2375\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/trade-expansion-program/\">व्यापार प्रसार (उन्नति) कार्यक्रम</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2376\" id=\"menu-item-2376\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/non-tariff-measures/\">गैर प्रशुल्क उपाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2373\" id=\"menu-item-2373\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/sixth-trade-policy-review-of-india/\">भारत की व्यापार नीति समीक्षा</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2374\" id=\"menu-item-2374\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/mukti-trade-agreement-fta-faqs-on-faq-engineering-field/\">मुक्ति व्यालपार समझौता एफटीए पर पूछे जाने वाले प्रश्नी एफएक्यू इंजीनियरी क्षेत्र</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1183\" id=\"menu-item-1183\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/trade-statistics/\">व्यापार सांख्यिकी</a></li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1184\" id=\"menu-item-1184\"><a>मीडिया</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1185\" id=\"menu-item-1185\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/departmental-updates/\">विभागीय अद्यतन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1186\" id=\"menu-item-1186\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/publications-reports/\">प्रकाशन / रिपोर्ट</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1187\" id=\"menu-item-1187\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/press-releases/\">प्रेस प्रकाशनी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1188\" id=\"menu-item-1188\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/major-achievements/\">प्रमुख उपलब्धियां</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2298\" id=\"menu-item-2298\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/parliamentary-business/parliament-questions-department-of-commerce/\">संसदीय व्यवसाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7095\" id=\"menu-item-7095\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/photo-gallery/\">चित्र प्रदर्शनी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1191\" id=\"menu-item-1191\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/video-gallery/\">वीडियो प्रदर्शनी</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"nav-icon menu-item-clk menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-2651\" id=\"menu-item-2651\"><a>आरटीआई</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2652\" id=\"menu-item-2652\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/rti-act/general-matters-on-rti/\">आरटीआई पर जनरल मैटर्स</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2653\" id=\"menu-item-2653\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/rti-act/application-forms/\">आवेदन पत्र</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2654\" id=\"menu-item-2654\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/rti-act/suo-moto-disclosure-under-rti-act/\">आरटीआई अधिनियम के तहत सुओ मोटो डिस्क्लोजर</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1780\" id=\"menu-item-1780\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/rti/faqs/\">सामान्य प्रश्न</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-11683\" id=\"menu-item-11683\"><a href=\"https://commerce.gov.in/officer-details/\">कौन क्या है</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1993\" id=\"menu-item-1993\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/contact/\">संपर्क करें</a></li>\n<!-- End Main Menu Here -->\n<!-- first-level sub menu -->\n<!-- end of first-level sub menu -->\n</ul>\n</div>\n<div class=\"search-header\">\n<div class=\"search-wrapper\">\n<a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Search\"><img alt=\"Search\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/search.svg\"/>\n</a>\n</div>\n</div>\n</div>\n</div>\n<!-- mega menu content start here -->\n<div class=\"mega-menu-container\">\n<div class=\"container\">\n<ul class=\"mega-menu-listing-wrapper mega-menu-box-wrapper\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1720\" id=\"menu-item-1720\"><a href=\"#\">हमारे बारे में</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1901\" id=\"menu-item-1901\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/department-of-commerce/department-setup-and-function/\">व्यापार महकमा</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1902\" id=\"menu-item-1902\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/divisions/international-trade-policy-division/trade-policy-division/\">प्रभागों</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1903\" id=\"menu-item-1903\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/directorate-general-of-foreign-trade/\">संलग्न कार्यालय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1904\" id=\"menu-item-1904\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/subordinate-offices/pay-and-accounts-office-supply/\">अधीनस्थ</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1905\" id=\"menu-item-1905\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/the-marine-products-export-development-authority-mpeda/\">स्वायत्त निकाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1906\" id=\"menu-item-1906\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/public-sector-undertakings/state-trading-corporation-stc/\">सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम</a></li>\n<li class=\"mega-gem menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1907\" id=\"menu-item-1907\"><a href=\"https://gem.gov.in/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">जीईएम</a></li>\n<li class=\"third-party-ex menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1908\" id=\"menu-item-1908\"><a href=\"https://www.eepcindia.org/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">निर्यात संवर्धन परिषदें</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1909\" id=\"menu-item-1909\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/indian-diamond-institute/\">अन्य संगठन</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1734\" id=\"menu-item-1734\"><a href=\"#\">अंतर्राष्ट्रीय व्यापार</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2429\" id=\"menu-item-2429\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/trade-agreements/\">व्यापार अनुबंध (समझौता)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2431\" id=\"menu-item-2431\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/joint-statements-and-minutes-of-the-meetings/\">संयुक्त वक्तव्य एवम् बैठकॊ कॆ कार्यव्रत्त‌</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2432\" id=\"menu-item-2432\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/trade-expansion-program/\">व्यापार प्रसार (उन्नति) कार्यक्रम</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2434\" id=\"menu-item-2434\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/non-tariff-measures/\">गैर प्रशुल्क उपाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2435\" id=\"menu-item-2435\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/sixth-trade-policy-review-of-india/\">भारत की व्यापार नीति समीक्षा</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2436\" id=\"menu-item-2436\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/international-trade/mukti-trade-agreement-fta-faqs-on-faq-engineering-field/\">मुक्ति व्यालपार समझौता एफटीए पर पूछे जाने वाले प्रश्नी एफएक्यू इंजीनियरी क्षेत्र</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"trade-link menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1742\" id=\"menu-item-1742\"><a href=\"#\">व्यापार सांख्यिक</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1743\" id=\"menu-item-1743\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/trade-statistics/latest-trade-figures/\">नवीनतम व्यापार  आंकड़े</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1744\" id=\"menu-item-1744\"><a href=\"http://dashboard.commerce.gov.in/commercedashboard.aspx\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">डैशबोर्ड</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1910\" id=\"menu-item-1910\"><a href=\"https://tradestat.commerce.gov.in/eidb/default.asp\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">निर्यात आयात डेटा बैंक (वार्षिक)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1911\" id=\"menu-item-1911\"><a href=\"https://tradestat.commerce.gov.in/meidb/default.asp\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">निर्यात आयात डेटा बैंक (मासिक)</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1912\" id=\"menu-item-1912\"><a href=\"https://tradestat.commerce.gov.in/ftpa/default.asp\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">विदेश व्यापार प्रदर्शन विश्लेषण (FTPA)</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"media-menu menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-has-children menu-item-1749\" id=\"menu-item-1749\"><a href=\"#\">मीडिया</a>\n<ul class=\"sub-menu\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1750\" id=\"menu-item-1750\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/departmental-updates/\">विभागीय अद्यतन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1752\" id=\"menu-item-1752\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/publications-reports/\">प्रकाशन / रिपोर्ट</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1751\" id=\"menu-item-1751\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/press-releases/\">प्रेस प्रकाशनी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1693\" id=\"menu-item-1693\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/major-achievements/\">प्रमुख उपलब्धियां</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1692\" id=\"menu-item-1692\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/parliamentary-business-2/\">संसदीय व्यवसाय</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1756\" id=\"menu-item-1756\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/video-gallery/\">वीडियो प्रदर्शनी</a></li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1687\" id=\"menu-item-1687\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/whats-new/\">नया क्या है</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1689\" id=\"menu-item-1689\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/acts-and-schemes/\">अधिनियम और योजनाएँ</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1757\" id=\"menu-item-1757\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/trade-promotion/special-economic-zones/\">व्यापार संवर्धन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1709\" id=\"menu-item-1709\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/budget/\">बजट</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1741\" id=\"menu-item-1741\"><a href=\"https://commerce.gov.in/grievance-mgmt/site/login\">व्यापार महकमा शिकायत प्रबंधन प्रणाली</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1748\" id=\"menu-item-1748\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisations/footwear-design-and-development-institute-fddi/\">सार्वजनिक इंटरफेस के लिए निविदाओं</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-11519\" id=\"menu-item-11519\"><a href=\"https://tradestat.commerce.gov.in/aside/\">निगरानी प्रणाली</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-14582\" id=\"menu-item-14582\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/tender-guidelines/\">निविदा दिशानिर्देश</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1711\" id=\"menu-item-1711\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/vacancies/\">रिक्त पद</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1699\" id=\"menu-item-1699\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/rti-act/general-matters-on-rti/\">आरटीआई</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1715\" id=\"menu-item-1715\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/contact/get-in-touch/\">संपर्क करें</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1700\" id=\"menu-item-1700\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/useful-links/\">उपयोगी लिंक</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1714\" id=\"menu-item-1714\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/organizational-chart/\">संगठनात्मक चार्ट</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1706\" id=\"menu-item-1706\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/archive/\">पुरालेख</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2699\" id=\"menu-item-2699\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/website-policy/\">वेबसाइट नीतियां</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-11457\" id=\"menu-item-11457\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/feedback/\">प्रतिपुष्टि</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-11458\" id=\"menu-item-11458\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/archive/\">पुरालेख</a></li>\n</ul>\n</div>\n</div>\n<!-- mega menu content end here -->\n</nav>\n<div class=\"form-wrapper\">\n<div class=\"container\">\n<form action=\"https://www.commerce.gov.in/hi/\" autocomplete=\"off\" id=\"searchform\" method=\"get\" role=\"search\">\n<label class=\"visuallyhidden\" for=\"search_id\">URL</label>\n<input class=\"search-field\" id=\"search_id\" name=\"s\" placeholder=\"टाइप और हिट दर्ज करें...\" type=\"text\" value=\"\"/>\n</form>\n</div>\n</div>\n<!-- end of nav -->\n<!-- toggle menu  start here-->\n<div class=\"mobile-menu-wrapper-box\">\n<div class=\"mobile-menu-wrapper-box-inner\">\n<div class=\"mobile-menu-close-icon grid\">\n<div class=\"mobile-menu-close-icon-inner\">\n<svg data-name=\"icon/cancel\" height=\"18\" id=\"icon_cancel\" viewbox=\"0 0 18 18\" width=\"18\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\">\n<path d=\"M16.6,17.8l-.062-.056L9,10.215,1.466,17.748,1.4,17.8A.859.859,0,0,1,.252,16.532L7.785,9,.252,1.467A.859.859,0,0,1,1.4.2l.061.055L9,7.785,16.534.251,16.6.2a.859.859,0,0,1,1.153,1.271L10.215,9l7.533,7.533A.859.859,0,0,1,16.6,17.8Z\" data-name=\"Combined Shape\" fill=\"#333\" id=\"Combined_Shape\" transform=\"translate(0 0)\"></path>\n</svg>\n</div>\n</div>\n<div class=\"logo\">\n<a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi\" title=\"Ministry of Commerce and Industry\">\n<div class=\"logo-wrapper grid grid-align-center\">\n<div class=\"logo-image\">\n<img alt=\"Logo\" src=\"https://www.commerce.gov.in/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/logo.png\"/>\n</div>\n<div class=\"logo-text\">\n<h1> भारत सरकार</h1>\n<h2> वाणिज्य एवं उद्योग मंत्रालय   </h2>\n<h3> वाणिज्य विभाग</h3>\n</div>\n</div>\n</a>\n</div>\n<div class=\"cff\"><a href=\"https://ciiindiaafricaconclave.com/\">19th CII India Africa Business Conclave</a>\n<br/><a href=\"https://www.commerce.gov.in/world-banks-b-ready-project/\">World Bank’s B-Ready Project</a></div>\n<!--  mobile view social media icon open  -->\n<div class=\"mobile_socila_icon\">\n<ul class=\"grid grid-justify-flex-center social-icon grid-align-center\">\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://www.facebook.com/DeptofCommerceIndia\" target=\"_blank\" title=\"External site that opens in a new window\"><img alt=\"Facebook\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/facebook.svg\"/></a></li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://twitter.com/DoC_GoI\" target=\"_blank\" title=\"External site that opens in a new window\"><img alt=\"Twitter\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/twitter.svg\"/></a></li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://www.instagram.com/india_deptofcommerce/\" target=\"_blank\" title=\"External site that opens in a new window\"><img alt=\"Instagram\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/instagram-new.svg\"/></a></li>\n</ul>\n</div>\n<div class=\"header-top-right grid grid-align-center\">\n<div class=\"font-change-change grid grid-align-center\">\n<a href=\"javascript:void(0);\" onclick=\"set_font_size('increase')\" title=\"Increase font size mobile\">+अ</a>\n<a href=\"javascript:void(0);\" onclick=\"set_font_size()\" title=\"Reset font size mobile\">अ</a>\n<a href=\"javascript:void(0);\" onclick=\"set_font_size('decrease')\" title=\"Decrease font size mobile\">-अ</a>\n</div>\n<div class=\"color-change\"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Color toggle button\"><span><img alt=\"Color toggle\" src=\"https://www.commerce.gov.in/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/color-change.svg\"/></span></a></div>\n<div class=\"language-change\">\n<!--<label class=\"visuallyhidden\" for=\"language\">Select Language</label>-->\n<!-- <select name=\"language\" aria-label=\"Select Language\">\n                             <option value=\"English\" selected=\"selected\" code=\"eng\">English</option>\n                             <option value=\"Hindi\" code=\"hin\">Hindi</option>\n                          </select> -->\n<div class=\"select-drp\">\n<ul>\n<li class=\"hi current\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards\">Hindi</a></li>\n<li class=\"en\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/commodity-boards\">English</a></li>\n</ul>\n<span></span>\n</div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"mobile-menu-updated\">\n<ul>\n<li class=\"\">\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">हमारे बारे में</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<ul>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\"> वाणिज्य विभाग</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">प्रभागों</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/trade-policy-division/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">अंतर्राष्ट्रीय व्यापार नीति प्रभाग</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/foreign-trade-africa/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">\nविदेश व्यापार प्रादेशिक प्रभाग  </span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/export-products-agriculture/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">निर्यात उत्पाद प्रभाग</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/plantation-a-tea/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">निर्यात उद्योग प्रभाग </span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/trade-finance-services/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">निर्यात सेवा प्रभाग</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/divisions/sez-divisions/sez-division/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">SEZ प्रभाग</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/export-planning/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">आर्थिक विभाजन </span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/establishment-i/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">प्रशासन और सामान्य सेवा प्रभाग </span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/vigilance-division/vigilance/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">सतर्कता प्रभाग </span>\n</a>\n</li>\n<li class=\"\">\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/finance-branch/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">वित्त विभाग</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-last-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/division/residual-purchase-and-inspection/\"> <span class=\"mobile-menu-updated-text\">आपूर्ति विभाग</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">आपूर्ति विभाग</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">संलग्न कार्यालय</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=14\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">विदेश व्यापार महानिदेशालय</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=10\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">एंटी डंपिंग और मित्र देशों कर्तव्य महानिदेशालय (डीजीएडी)</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">अधीनस्थ</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=18\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">वाणिज्यिक आसूचना और सांख्यिकी, कोलकाता महानिदेशालय</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=108\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">विशेष आर्थिक जोन</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=110\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">(वेतन एवं लेखा कार्यालय (वाणिज्यह एवं वस्त्र)</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=111\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">वेतन एवं लेखा कार्यालय (आपूर्ति)</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">स्वायत्त निकाय</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/the-marine-products-export-development-authority-mpeda/\"> समुद्री उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण</a>\n</li>\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/agricultural-and-processed-food-products-export-development-authority-apeda/\"> कृषि और प्रसंस्कृत खाद्य उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण</a>\n</li>\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/\"> कमोडिटी बोर्ड</a>\n<span class=\"inner-down-arrow commdity-arrow\"><img alt=\"Down arrow\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/down-arrow.svg\"/></span>\n<ul class=\"submenu-submenu-inner submenu-submenu-inner-level-second commdity-options\">\n<li class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n<a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/coffee-board/\">\n<span class=\"inner-down-arrow-left\"><img alt=\"Down arrow1\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/down-arrow.svg\"/></span>\n<span>कॉफी बोर्ड</span>\n</a>\n</li>\n<li class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n<a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/rubber-board/\">\n<span class=\"inner-down-arrow-left\"><img alt=\"Down arrow2\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/down-arrow.svg\"/></span>\n<span>रबर बोर्ड</span>\n</a>\n</li>\n<li class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n<a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/tea-board/\">\n<span class=\"inner-down-arrow-left\"><img alt=\"Down arrow3\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/down-arrow.svg\"/></span>\n<span>चाय बोर्ड</span>\n</a>\n</li>\n<li class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n<a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/tobacco-board/\">\n<span class=\"inner-down-arrow-left\"><img alt=\"Down arrow4\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/down-arrow.svg\"/></span>\n<span>तंबाकू बोर्ड</span>\n</a>\n</li>\n<li class=\"grid grid-space-between grid-align-center\">\n<a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/commodity-boards/spices-board/\">\n<span class=\"inner-down-arrow-left\"><img alt=\"Down arrow5\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/down-arrow.svg\"/></span>\n<span>मसाला बोर्ड</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n</li>\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/indian-institute-of-plantations-management/\"> भारतीय बागान प्रबंधन संस्थान</a>\n</li>\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/indian-institute-of-foreign-trade-llft/\"> भारतीय विदेश व्यापार संस्थान</a>\n</li>\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/export-inspection-council-of-india-eic/\"> निर्यात निरीक्षण परिषद</a>\n</li>\n<li class=\"grid\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/autonomous-bodies/indian-institute-of-packaging-iip/\"> भारतीय पैकेजिंग संस्थान</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center mgem-link\" href=\"https://gem.gov.in/\" target=\"_blank\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">जीईएम </span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-last-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">निर्यात संवर्धन परिषदें</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/federation-of-indian-export-organisation/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">भारतीय निर्यात संगठनों के महासंघ</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/eepc-india/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">ईईपीसी इंडिया</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/export-promotion-council-for-eous-seza/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">ई पी सी ई एस</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/project-exports-promotion-council-of-india-pepc/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">भारत की परियोजना निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/chemicals-and-allied-products-export-promotion-council-capexil/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">रसायन और मित्र देशों की उत्पाद निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/basic-chemicalscosmetics-and-dyes-export-promotion-council-chemexcil/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">बेसिक रसायन, औषधि और प्रसाधन सामग्री निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/council-for-leather-exports/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">चमड़ा निर्यात के लिए परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a5%8b%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%9f%e0%a5%8d%e0%a4%b8-%e0%a4%97%e0%a5%81%e0%a4%a1%e0%a5%8d%e0%a4%b8-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b8%e0%a4%aa%e0%a5%8b%e0%a4%b0%e0%a5%8d/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">स्पोर्ट्स गुड्स एक्सपोर्ट प्रमोशन काउंसिल</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/gem-and-jewellery-export-promotion-council/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">रत्न और आभूषण निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/shellac-export-promotion-council/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">चपड़ा निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/cashew-export-promotion-council-of-india/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">भारत का काजू निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/the-plastics-export-promotion-council/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">प्लास्टिक निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/pharmaceutical-export-promotion-council/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">औषधि निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/indian-oil-seeds-and-produce-export-promotion-council-iopepc/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">इंडियन ऑयल के बीज और निर्यात संवर्धन परिषद निर्माण</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/export-promotion-councils/services-export-promotion-council/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">सेवा निर्यात संवर्धन परिषद</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">अन्य संगठन</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img-third-level\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- start of level two menu -->\n<ul class=\"mobile-last-menu-item\">\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/indian-diamond-institute/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\"> भारतीय हीरा संस्थान</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/footwear-design-and-development-institute-fddi/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\"> फुटवियर डिजाइन और विकास संस्थान (एफडीडीआई)</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/india-brand-equity-foundation/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\"> इंडिया ब्रांड इक्विटी फाउंडेशन</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/price-stabilization-fund-trust/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\"> मूल्य स्थिरीकरण कोष ट्रस्ट</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/other-organisation/national-centre-for-trade-information/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\"> व्यापार सूचना के लिए राष्ट्रीय केन्द्र</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of level two menu -->\n</li>\n</ul>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/whats-new/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">नया क्या है</span>\n<!--\t<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<svg xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" width=\"14.828\" height=\"8.414\" viewBox=\"0 0 14.828 8.414\"><defs><style>.a{fill:none;stroke:#327c76;stroke-linecap:round;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:10;stroke-width:2px;}</style></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"/></g></svg>\n\t\t\t\t\t\t\t\t</span> -->\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">अंतर्राष्ट्रीय व्यापार</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<ul>\n</ul>\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/trade-statistics/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">व्यापार सांख्यिक</span>\n<!--\t<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<svg xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" width=\"14.828\" height=\"8.414\" viewBox=\"0 0 14.828 8.414\"><defs><style>.a{fill:none;stroke:#327c76;stroke-linecap:round;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:10;stroke-width:2px;}</style></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"/></g></svg>\n\t\t\t\t\t\t\t\t</span> -->\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"third-party-ex grid grid-align-center\" href=\"https://niryat.gov.in/#?start_date=202204&amp;end_date=202209&amp;sort_table=export_achieved-sort-desc\" target=\"blank\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">निर्यात पोर्टल</span>\n<!--\t<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<svg xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" width=\"14.828\" height=\"8.414\" viewBox=\"0 0 14.828 8.414\"><defs><style>.a{fill:none;stroke:#327c76;stroke-linecap:round;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:10;stroke-width:2px;}</style></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"/></g></svg>\n\t\t\t\t\t\t\t\t</span> -->\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">मीडिया</span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<ul>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7001\" id=\"menu-item-7001\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/departmental-updates/\">विभागीय अद्यतन</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7002\" id=\"menu-item-7002\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/publications-reports/\">प्रकाशन / रिपोर्ट</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7003\" id=\"menu-item-7003\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/press-releases/\">प्रेस प्रकाशनी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7004\" id=\"menu-item-7004\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/major-achievements/\">प्रमुख उपलब्धियां</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7094\" id=\"menu-item-7094\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/photo-gallery/\">चित्र प्रदर्शनी</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7006\" id=\"menu-item-7006\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/video-gallery/\">वीडियो प्रदर्शनी</a></li>\n<!--<li>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"javascript:void(0)\" class=\"grid grid-align-center\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<span class=\"mobile-menu-updated-text\">inner 1</span>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<span class=\"mobile-menu-updated-img-last-level\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<svg xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" width=\"14.828\" height=\"8.414\" viewBox=\"0 0 14.828 8.414\"><defs><style>.a{fill:none;stroke:#327c76;stroke-linecap:round;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:10;stroke-width:2px;}</style></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t</span>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t</a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\t</li>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<li>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"javascript:void(0)\" class=\"grid grid-align-center\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<span class=\"mobile-menu-updated-text\">inner 2</span>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<span class=\"mobile-menu-updated-img-last-level\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<svg xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\" width=\"14.828\" height=\"8.414\" viewBox=\"0 0 14.828 8.414\"><defs><style>.a{fill:none;stroke:#327c76;stroke-linecap:round;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:10;stroke-width:2px;}</style></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t</span>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t</a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\t</li> -->\n</ul>\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">आरटीआई </span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<ul>\n<li class=\"grid\"><a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/rti/suo-moto-disclosure-under-rti-act/\">\n<span>आरटीआई अधिनियम के तहत सुओ मोटो डिस्क्लोजर</span>\n</a></li>\n<li class=\"grid\"><a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/rti/general-matters-on-rti/\">\n<span>आरटीआई पर जनरल मैटर्स</span>\n</a></li>\n<li class=\"grid\"><a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/rti/application-forms/\">\n<span>आवेदन पत्र</span>\n</a></li>\n<li class=\"grid\"><a class=\"grid\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/rti/faqs/\">\n<span>सामान्य प्रश्न</span>\n</a></li>\n</ul>\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/contact/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">कौन क्या है</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/contact/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">संपर्क करें</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"javascript:void(0)\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">छोटे लिंक </span>\n<span class=\"mobile-menu-updated-img\">\n<svg height=\"8.414\" viewbox=\"0 0 14.828 8.414\" width=\"14.828\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><defs></defs><g transform=\"translate(1.414 1.414)\"><path class=\"a\" d=\"M0,0,6,6l6-6\"></path></g></svg>\n</span>\n</a>\n<!-- inner menu-->\n<ul>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=436\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">व्यापार संवर्धन</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=456\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">अधिनियम और योजनाएँ</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/budget/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">बजट</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/parliamentary-business/parliament-questions-department-of-commerce/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">संसदीय व्यवसाय</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=1396\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">सार्वजनिक इंटरफेस के लिए लिंक</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">प्रशिक्षण नोटिस</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=2251\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">सार्वजनिक इंटरफेस के लिए निविदाओं</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/vacancies/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">रिक्त पद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/monitoring-system/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">निगरानी प्रणाली</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/?p=108\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">संगठनात्मक चार्ट</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/useful-links/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">उपयोगी लिंक</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/vacancies/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">प्रतिपुष्टि</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/sitemap/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">साइटमैप</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/disclaimer/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">अस्वीकृति</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/help/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">मदद</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/website-policy/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">वेबसाइट नीतियां</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/feedback/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">प्रतिपुष्टि</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/archive/\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">पुरालेख</span>\n</a>\n</li>\n<li>\n<a class=\"grid grid-align-center\" href=\"https://moc-grievance.e2logy.com/site/login\" target=\"_blank\">\n<span class=\"mobile-menu-updated-text\">वाणिज्य शिकायत प्रबंधन प्रणाली विभाग</span>\n</a>\n</li>\n</ul>\n<!-- end of inner menu -->\n</li>\n</ul>\n</div>\n</div>\n</div>\n<!-- toggle menu end here-->\n</header><!-- #masthead -->\n<main id=\"main\">\n<section class=\"breadcrum\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"grid grid-align-center breadcrum-inner\">\n<!-- <div class=\"breadcrum-heading\">\r\n\t\t\t\t\t<h3></h3>\r\n\t\t\t\t  </div> -->\n<div class=\"breadcrum-nav\">\n<ul class=\"grid\">\n<li><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi\"><img src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/home-icon-inner.svg\"/><span><img src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/breadcrum-right.svg\"/></span></a></li>\n<li><a href=\"javascript:void(0)\">Photo Gallery\r\n <span><img src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/breadcrum-right.svg\"/></span></a></li>\n<li><a href=\"javascript:void(0)\">कमोडिटी बोर्डों<span><img src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/breadcrum-right.svg\"/></span></a></li>\n</ul>\n</div>\n</div>\n</div>\n</section>\n<!-- inner page html -->\n<section id=\"tab-sec-id\"></section>\n<section id=\"inner-page\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"grid\">\n<div class=\"inner-main-heading mgn-btm\">\n</div>\n</div>\n<!-- end of sidebar -->\n<div class=\"inner-heading mgn-btm\">\tकमोडिटी बोर्डों </div>\n<div class=\"date-page\"></div>\n<p>वाणिज्य विभाग के तहत पांच सांविधिक कमोडिटी बोर्डों कर रहे हैं। इन बोर्डों उत्पादन, विकास और चाय, कॉफी, रबर, मसालों और तम्बाकू के निर्यात के लिए जिम्मेदार हैं।</p>\n<div class=\"inner-sub-bld-heading mgn-btm mgn-top\">\n                  कॉफी बोर्ड\n                </div>\n<p>कॉफी बोर्ड एक वैधानिक संगठन वाणिज्य और उद्योग, भारत सरकार के मंत्रालय के प्रशासनिक नियंत्रण के तहत कॉफी अधिनियम, 1942 और कार्यों की धारा (4) के तहत गठित की है। बोर्ड बेंगलूर से मुख्य कार्यकारी और कार्य है जो अध्यक्ष सहित 33 सदस्य शामिल हैं। विभिन्न हितों का प्रतिनिधित्व करने के लिए शेष 32 सदस्यों की धारा 4 के तहत प्रावधानों के अनुसार के रूप में नियुक्त किया जाता है (2) कॉफी अधिनियम कॉफी नियमों के नियम 3 के साथ पढ़ने की, 1955 बोर्ड मुख्य रूप से अनुसंधान, विस्तार, विकास के क्षेत्रों में अपनी गतिविधियों को ध्यान दे रहा है, गुणवत्ता उन्नयन, आर्थिक और amp; बाजार आसूचना, बाहरी और amp; आंतरिक पदोन्नति और श्रम कल्याण। बोर्ड के एक केन्द्रीय कॉफ़ी अनुसंधान Chettalli पर Balehonnur (कर्नाटक) और क्षेत्रीय कॉफ़ी अनुसंधान स्टेशनों पर संस्थान (कर्नाटक), Chundale (केरल), Thandigudi (तमिलनाडु), RVNagar (आंध्र प्रदेश) और दिफू (असम), और एक जैव है मैसूर में -technology केंद्र के अलावा कर्नाटक, केरल, तमिलनाडु, आंध्र प्रदेश, उड़ीसा और पूर्वोत्तर क्षेत्र के कॉफी उत्पादक क्षेत्रों में स्थित विस्तार कार्यालयों से।</p>\n<div class=\"inner-sub-bld-heading mgn-btm mgn-top\">\n                  रबर बोर्ड\n                </div>\n<p>रबर बोर्ड के एक सांविधिक संगठन वाणिज्य और उद्योग मंत्रालय के प्रशासनिक नियंत्रण के अधीन रबड़ अधिनियम, 1947 और कार्यों की धारा (4) के तहत गठित की है। बोर्ड केन्द्र सरकार द्वारा नियुक्त एक अध्यक्ष और प्राकृतिक रबर उद्योग के विभिन्न हितों का प्रतिनिधित्व करने सत्ताईस सदस्यों है। बोर्ड का मुख्यालय केरल में कोट्टायम में स्थित है। बोर्ड की सहायता और रबड़ से संबंधित अनुसंधान, विकास, विस्तार और प्रशिक्षण गतिविधियों को प्रोत्साहित करने के रास्ते से देश में रबर उद्योग के विकास के लिए जिम्मेदार है। यह भी रबर की सांख्यिकीय डेटा रखता है रबर के विपणन को बढ़ावा देने और श्रम कल्याण गतिविधियों को शुरू करने के लिए कदम उठा लेता है। बोर्ड की गतिविधियों अर्थात नौ विभागों के माध्यम से प्रयोग कर रहे हैं। रबर उत्पादन, अनुसंधान, प्रसंस्करण और amp; उत्पाद विकास, प्रशिक्षण, लाइसेंस और amp; एक्साइज ड्यूटी, सांख्यिकी और योजना, बाजार संवर्धन, वित्त और amp; लेखा और प्रशासन। बोर्ड पांच जोनल कार्यालयों और 43 क्षेत्रीय कार्यालय है। यह एक कोट्टायम में केन्द्रीय रबड़ अनुसंधान संस्थान और देश के विभिन्न रबर से बढ़ राज्यों में स्थित 10 क्षेत्रीय अनुसंधान स्टेशन हैं। यह भी कोट्टायम में स्थित एक रबड़ प्रशिक्षण संस्थान है।</p>\n<div class=\"inner-sub-bld-heading mgn-btm mgn-top\">\n                  चाय बोर्ड\n                </div>\n<p>चाय बोर्ड धारा के अनुसार 1 अप्रैल 1954 पर एक सांविधिक निकाय के रूप में स्थापित किया गया था (4) चाय अधिनियम, 1953 के एक शीर्ष निकाय है, यह चाय उद्योग के समग्र विकास के बाद लग रहा है। बोर्ड में एक अध्यक्ष की अध्यक्षता में और चाय उद्योग से संबंधित विभिन्न हितों का प्रतिनिधित्व करने में भारत सरकार द्वारा नियुक्त 30 सदस्य होते है। बोर्ड के प्रधान कार्यालय कोलकाता में स्थित है और दो जोनल कार्यालयों-एक-एक तमिलनाडु में कुन्नूर में असम में और दक्षिणी क्षेत्र में जोरहट में पूर्वोत्तर क्षेत्र में कर रहे हैं। इसके अलावा, सभी प्रमुख चाय से बढ़ राज्यों और चार महानगरों में फैले पंद्रह क्षेत्रीय कार्यालय हैं। चाय को बढ़ावा देने के उद्देश्य के लिए, तीन विदेशी कार्यालयों लंदन, मास्को और दुबई में स्थित हैं। आलोच्य वर्ष के दौरान एक अलग निदेशालय देश में छोटे चाय क्षेत्र के विकास की जरूरत को देखने के बाद स्थापित किया गया है। कई उप क्षेत्रीय कार्यालयों के उत्पादकों के साथ एक करीब इंटरफ़ेस बनाए रखने के लिए छोटे उत्पादकों एकाग्रता के सभी महत्वपूर्ण क्षेत्रों में खोले गए हैं। कार्यों और चाय बोर्ड की जिम्मेदारियों, उत्पादन और उत्पादकता बढ़ाने बागान श्रमिकों के लिए चाय, बाजार को बढ़ावा देने, कल्याणकारी उपायों की गुणवत्ता में सुधार और अनुसंधान और विकास का समर्थन शामिल है। सभी हितधारकों को संग्रहण, मिलान और सांख्यिकीय सूचना के प्रसार अभी तक बोर्ड के एक अन्य महत्वपूर्ण कार्य है। नियामक संस्था होने के नाते, बोर्ड चाय अधिनियम के तहत अधिसूचित विभिन्न नियंत्रण आदेश के माध्यम से उत्पादकों, निर्माताओं, निर्यातकों, चाय दलाल, नीलामी के आयोजकों और गोदाम रखवाले पर नियंत्रण डाल रही है।</p>\n<div class=\"inner-sub-bld-heading mgn-btm mgn-top\">\n                  तम्बाकू बोर्ड\n                </div>\n<p>तम्बाकू बोर्ड धारा (4) तम्बाकू बोर्ड अधिनियम, 1975 के बोर्ड गुंटूर, आंध्र प्रदेश में अपने मुख्यालय के साथ एक अध्यक्ष होता है के तहत 1 जनवरी 1976 को एक सांविधिक निकाय के रूप में गठित किया और विकास के लिए जिम्मेदार हो गया है तंबाकू उद्योग। बोर्ड का प्राथमिक कार्य तंबाकू और उसके उत्पादों संबद्ध के सभी किस्मों के निर्यात को बढ़ावा देने है, वहीं अपने कार्यों और ग्रिप ठीक हो वर्जीनिया (FCV) तंबाकू का निर्यात संवर्धन (घरेलू खपत और निर्यात के लिए) के उत्पादन, वितरण करने के लिए करता हूं।</p>\n<div class=\"inner-sub-bld-heading mgn-btm mgn-top\">\n                  मसाला बोर्ड\n</div>\n<p>मसाला बोर्ड धारा के तहत 26 फ़रवरी 1987 पर एक सांविधिक निकाय (3) मसाला बोर्ड अधिनियम, 1986 के बोर्ड केन्द्र सरकार द्वारा नियुक्त एक अध्यक्ष होता है के रूप में गठित किया और 32 सदस्यों के शामिल किया गया था। बोर्ड के प्रधान कार्यालय में पूरे भारत में क्षेत्रीय / जोनल / क्षेत्रीय कार्यालयों के साथ कोच्चि में है। यह इलायची उद्योग और मसाला बोर्ड अधिनियम की अनुसूची में सूचीबद्ध 52 मसालों के निर्यात को बढ़ावा देने के विकास के लिए जिम्मेदार है, बोर्ड के 1986 प्राथमिक कार्यों में मसालों के निर्यात की छोटी और बड़ी इलायची, विकास और संवर्धन के उत्पादन के विकास में शामिल । बोर्ड ने उत्तर-पूर्वी क्षेत्र, देश में मसालों और जैविक मसाले की कटाई उपरांत सुधार में मसाले के विकास के लिए कार्यक्रमों को लागू कर रहा है। बोर्ड की गतिविधियों मसाले के निर्यातक के रूप में पंजीकरण का प्रमाण पत्र जारी करने में शामिल हैं; मसाले, नए उत्पादों के विकास, प्रसंस्करण के सुधार के औषधीय गुणों पर, मसाले प्रसंस्करण में, मसाले पार्कों के बुनियादी ढांचे में सुधार के समर्थन की स्थापना की सहायता जैसे मसालों का निर्यात और उत्साहजनक अध्ययन और अनुसंधान को बढ़ावा देने, ग्रेडिंग और की पैकेजिंग के लिए उपक्रम कार्यक्रमों और परियोजनाओं मसाले; और नियंत्रित करने में निर्यात के लिए गुणवत्ता का उन्नयन (क्षेत्रीय गुणवत्ता मूल्यांकन प्रयोगशालाओं और प्रशिक्षण केन्द्रों की स्थापना सहित)। इलायची के संबंध में, बोर्ड के लाइसेंस नीलामी और डीलरों ई-नीलामी के माध्यम से घरेलू विपणन की सुविधा। इलायची पर अनुसंधान गतिविधियों को भी अपने भारतीय इलायची अनुसंधान संस्थान के माध्यम से बोर्ड द्वारा किया जाता है।</p>\n<!-- end of content area -->\n</div>\n</section>\n<!-- inner page html -->\n</main>\n<footer>\n<section class=\"black-nav\">\n<div class=\"container\">\n<ul class=\"grid grid-justify-flex-center white-nav-footer\">\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-37\" id=\"menu-item-37\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/\">मुख पृष्ठ</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-19\" id=\"menu-item-19\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/about-us/\">हमारे बारे में</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-2698\" id=\"menu-item-2698\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/website-policy/\">वेबसाइट नीतियां</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-3021\" id=\"menu-item-3021\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/feedback/\">प्रतिपुष्टि</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-599\" id=\"menu-item-599\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/sitemap/\">साइट मानचित्र</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-591\" id=\"menu-item-591\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/disclaimer/\">अस्वीकृति</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-613\" id=\"menu-item-613\"><a href=\"https://www.commerce.gov.in/hi/help/\">मदद</a></li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-14487\" id=\"menu-item-14487\"><a href=\"https://commerce.gov.in/hi/contact/\">संपर्क करें</a></li>\n<!--<li class=\"grid \">\n\t\t\t\t  <a href=\"javascript:void(0)\"  title=\"Public Grievance Site Link\" role=\"link\">Home</a>\n\t\t\t\t  </li>\n\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"About Us Link\" role=\"link\">About Us</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Terms & Conditions Link\" role=\"link\">Terms & Conditions</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Copyright Policy Link\" role=\"link\">Copyright Policy</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Privacy Policy Link\" role=\"link\">Privacy Policy</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Sitemap Link\" role=\"link\">Sitemap</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Disclaimer Link\" role=\"link\">Disclaimer</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Contact Us Link\" role=\"link\">Contact Us</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Hyperlink Policy Link\" role=\"link\">Hyperlink Policy</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Archive Policy Link\" role=\"link\">Archive Policy</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Feedback Link\" role=\"link\">Feedback</a></li>\n                  <li class=\"grid \"><a href=\"javascript:void(0)\" title=\"Help Link\" role=\"link\">Help</a></li> -->\n</ul>\n</div>\n<!--<div class=\"wpb_wrapper grid grid-justify-flex-center\">\n\t\t\t<span class=\"share_with_icon\"> Share With  </span>\n\t\t\t<div class=\"wpb_text_column wpb_content_element \">\n\t\t\t\n\t\t\t <div class=\"heateor_sss_sharing_container heateor_sss_horizontal_sharing\" ss-offset=\"0\" heateor-sss-data-href='https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/'><ul class=\"heateor_sss_sharing_ul\"><li class=\"heateorSssSharingRound\"><i style=\"width:35px;height:35px;border-radius:999px;\" alt=\"Facebook\" Title=\"Facebook\" class=\"heateorSssSharing heateorSssFacebookBackground\" onclick='heateorSssPopup(\"https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.commerce.gov.in%2Fhi%2Fcommodity-boards%2F\")'><ss style=\"display:block;border-radius:999px;\" class=\"heateorSssSharingSvg heateorSssFacebookSvg\"></ss></i></li><li class=\"heateorSssSharingRound\"><i style=\"width:35px;height:35px;border-radius:999px;\" alt=\"Twitter\" Title=\"Twitter\" class=\"heateorSssSharing heateorSssTwitterBackground\" onclick='heateorSssPopup(\"http://twitter.com/intent/tweet?text=%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%82&url=https%3A%2F%2Fwww.commerce.gov.in%2Fhi%2Fcommodity-boards%2F\")'><ss style=\"display:block;border-radius:999px;\" class=\"heateorSssSharingSvg heateorSssTwitterSvg\"></ss></i></li><li class=\"heateorSssSharingRound\"><i style=\"width:35px;height:35px;border-radius:999px;\" alt=\"Linkedin\" Title=\"Linkedin\" class=\"heateorSssSharing heateorSssLinkedinBackground\" onclick='heateorSssPopup(\"http://www.linkedin.com/shareArticle?mini=true&url=https%3A%2F%2Fwww.commerce.gov.in%2Fhi%2Fcommodity-boards%2F&title=%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%82\")'><ss style=\"display:block;border-radius:999px;\" class=\"heateorSssSharingSvg heateorSssLinkedinSvg\"></ss></i></li><li class=\"heateorSssSharingRound\"><i style=\"width:35px;height:35px;border-radius:999px;\" alt=\"Whatsapp\" Title=\"Whatsapp\" class=\"heateorSssSharing heateorSssWhatsappBackground\" onclick='heateorSssPopup(\"https://web.whatsapp.com/send?text=%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%82 https%3A%2F%2Fwww.commerce.gov.in%2Fhi%2Fcommodity-boards%2F\")'><ss style=\"display:block\" class=\"heateorSssSharingSvg heateorSssWhatsappSvg\"></ss></i></li><li class=\"heateorSssSharingRound\"><i style=\"width:35px;height:35px;border-radius:999px;\" title=\"More\" alt=\"More\" class=\"heateorSssSharing heateorSssMoreBackground\" onclick=\"heateorSssMoreSharingPopup(this, 'https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/', '%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%82', '' )\" ><ss style=\"display:block\" class=\"heateorSssSharingSvg heateorSssMoreSvg\"></ss></i></li></ul><div class=\"heateorSssClear\"></div></div>\t\t\t</div> \n\t\t\t</div>-->\n</section>\n<section class=\"black-nav\">\n<div class=\"container\">\n<ul class=\"grid grid-justify-flex-center social-icon-footer grid-align-center\">\n<li class=\"share_with_icon\"> Share With  </li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/ \" target=\"_blank\"><img alt=\"Facebook\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/facebook-s.png\"/></a></li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"http://twitter.com/intent/tweet?text=https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/\" target=\"_blank\"><img alt=\"Twitter\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/tweeter.png\" style=\"height:20px!important; width: auto!important;\"/></a></li>\n<li><a class=\"third-party-ex\" href=\"https://www.linkedin.com/shareArticle?mini=true&amp;url=https://www.commerce.gov.in/hi/commodity-boards/\" target=\"_blank\"><img alt=\"Youtube\" src=\"https://www.commerce.gov.in/hi/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/linkedin-s.png\"/></a></li>\n<li class=\"menu-1245 menu-path-splaygooglecom-store-apps\"><a class=\"android\" href=\"https://play.google.com/store/apps/details?id=com.nic.moc\">Download Mobile Application</a></li>\n</ul>\n</div>\n</section>\n<section class=\"black-nav\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"ownership grid grid-justify-flex-center grid-align-center\">\n<p> Copyright 2023 (with latest amendments), all rights reserved with Department of Commerce, Ministry of Commerce and Industry, Government of India</p>\n<p></p>\n<p> </p>\n<p> The site is best viewed in Chrome 92.0 , Firefox 89.0 or Microsoft Edge 92.0 and standard resolution is 1920*1080</p>\n<!--<p>© Ownership Information: Website belongs to Department Of Commerce.</p>\n                  <p>Copyright 2014, all rights reserved with Department of Commerce, Ministry of Commerce and Industry, Government of India</p>-->\n</div>\n</div>\n</section>\n<section class=\"green-nav-visitor\">\n<div class=\"container\">\n<div class=\"grid grid-space-between\">\n<p>\n\t\t\t\t    आखरी अपडेट :November 8, 2024</p> <p> <a class=\"third-party-ex\" href=\"https://jigsaw.w3.org/css-validator/validator?uri=https%3A%2F%2Fcommerce.gov.in%2F&amp;profile=css3svg&amp;usermedium=all&amp;warning=1&amp;vextwarning=&amp;lang=en\" rel=\"noopener noreferrer\" target=\"_blank\"> <img alt=\"w3c-Icon\" src=\"https://www.commerce.gov.in/wp-content/themes/m-commerce/assets/images/W3C_css.png\" style=\"width: 60px;\"/> </a></p>\n<p>  आगंतुकों :    310834269</p>\n</div>\n</div>\n</section>\n</footer>\n\n\n\n<!-- Include all compiled plugins (below), or include individual files as needed -->\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n<div class=\"mobile-menu-updated-overlay\"></div>\n</body>\n</html>\n"
}
0
x-amz-checksum-crc32:Fok5CA==

